Trong những năm gần đây, một số trường hợp nhiễm ký sinh trùng gây tổn thương ở não người đã được ghi nhận tại Bệnh viện Trung ương Huế và một số địa phương trong cả nước. Trong đó phần lớn là bệnh nhiễm ấu trùng sán dây lợn ở não và nhiễm ấu trùng giun đũa chó và mèo.
Bệnh ấu trùng sán lợn phân bổ rải rác ở ít nhất 49 tỉnh, thành phố trong cả nước, tỷ lệ nhiễm khoảng 5-7% (Bộ Y tế, 2004). Nhiễm ấu trùng sán dây lợn ở não người được Tổ chức Y tế Thế giới xếp vào nhóm 7 bệnh lây từ động vật bị quên lãng trên thế giới. Bệnh có thể gây ra các triệu chứng như động kinh, nhức đầu kéo dài, hôn mê, phù não…
Theo Trung tâm Kiểm soát bệnh tật Mỹ, nhiễm giun đũa chó và mèo cũng là một trong 5 bệnh nhiễm trùng bị lãng quên trên thế giới. Tổn thương não do giun đũa chó thuộc nhóm bệnh ấu trùng di chuyển từ nội tạng.
Biểu hiện lâm sàng của bệnh giun đũa chó, bệnh nhân có tổn thương hệ thần kinh bao gồm: viêm màng não tăng bạch cầu ái toan, viêm não, động kinh, viêm màng nhện, viêm tủy, tổn thương cột sống cổ, mất điều hòa vận động, cứng cổ, rối loạn tâm thần… Có thể có biến chứng trầm trọng và hậu quả là bệnh nhân bị yếu chi, rối loạn cảm giác, co giật, hôn mê.
Tại Hội nghị Khoa học Bệnh Truyền Nhiễm và Bệnh Nhiệt đới miền Trung mở rộng năm 2018 được tổ chức tại thành phố Huế, tác giả Bùi Văn Đoàn cùng cộng sự Bệnh viện Trung ương Huế báo cáo đề tài “Nghiên cứu đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng, dịch tễ của một số trường hợp nhiễm ký sinh trùng hiếm gặp có tổn thương ở não người”.
Đối tượng nghiên cứu là những bệnh nhân được chẩn đoán nhiễm ấu trùng sán dây lợn hoặc giun đũa chó/giun đũa mèo, với biểu hiện có tổn thương ở nhu mô não và nhập viện điều trị tại Khoa Truyền Nhiễm (Bệnh Nhiệt Đới), Bệnh viện Trung ương Huế. Thời gian nghiên cứu từ tháng 01/2012 đến tháng 05/2018.
Về tiêu chuẩn chẩn đoán theo Bộ Y tế đối với nhiễm ấu trùng sán lợn, bệnh nhân có tiền sử đã từng ăn rau sống hoặc đã bị nhiễm sán dây lợn trưởng thành; Lâm sàng: có thể bị động kinh, liệt tay, chân hay liệt nửa người, nói ngọng, rối loạn trí nhớ hoặc nhức đầu… tùy thuộc vị trí ký sinh của ấu trùng trong não; có thể có tăng nhãn áp, giảm thị lực hoặc mù (nếu có nang sán ở mắt); xét nghiệm chẩn đoán xác định khi có một trong các tiêu chuẩn sau: phản ứng ELISA (+) với kháng thể ấu trùng sán lợn; chụp CT/MRI sọ não có hình ảnh nang sán trong não, đó là những nốt dịch có chấm mờ lệch tâm, kích thước 3-5mm, có thể có nốt vôi hóa.
Tác giả báo cáo có 11 bệnh nhân được chọn vào nghiên cứu; 7 nam và 4 nữ, có 6 người là người Kinh và 5 người là người dân tộc thiểu số; thành thị có 3 người; nông thôn 8 người.
Tác giả cho biết Việt Nam là một trong những nước có tỷ lệ nhiễm ấu trùng giun đũa chó/mèo và ấu trùng sán dây lợn khá cao; tác giả Trần Thị Hồng (huyện Củ Chi, Tp HCM) báo cáo nghiên cứu tỷ lệ huyết thanh dương tính của giun đũa chó lên đến 38,4%; tác giả Trần Trọng Dương báo cáo nghiên cứu tỷ lệ nhiễm giun đũa chó ở hai xã thuộc huyện An Nhơn (Bình Định) là 15,75%, trong đó tỷ lệ nhiễm ở nam là 17,7% và ở nữ là 14,9%; Trong nghiên cứu của BS. Bùi Văn Đoàn đa số bệnh nhân là nam giới, sống ở vùng nông thôn hoặc vùng núi. Nhiều bệnh nhân là người dân tộc thiểu số, cư trú tại các vùng miền núi thuộc các tỉnh Quảng Trị, Quảng Nam…; Ở những nơi này, người dân có tập quán nuôi lợn thả rông, sống chung với người, nuôi lợn dưới gầm nhà, ăn thịt lợn nướng, tái… nên nguy cơ nhiễm ấu trùng sán dây lợn khá cao.
Về đặc điểm lâm sàng, biểu hiện phổ biến là đau đầu kéo dài, tăng dần. Một số bệnh nhân có các triệu chứng động kinh, co giật, tê tay…; tác giả Deshaye và cộng sự báo cáo biểu hiện lâm sàng chủ yếu của nhiễm ấu trùng giun đũa chó thần kinh là viêm tủy (60%), viêm não (47%) và/hoặc viêm màng não (29%). Triệu chứng sốt chỉ được ghi nhận ở 23% trường hợp.; nhiều tác giả ghi nhận biểu hiện ở hệ thần kinh trung ương (sa sút trí tuệ, viêm não-màng não, viêm tủy, viêm mạch máu não, động kinh hay viêm dây thần kinh thị giác) hoặc ở thần kinh ngoại biên (viêm rễ thần kinh, gây tổn thương các dây thần kinh sọ hay thần kinh cơ-xương).
Bác sĩ Đoàn lưu ý, các xét nghiệm cận lâm sàng cần quan tâm là công thức máu, ở các trường hợp nhiễm toxocara BC ái toan tăng trên 14% hoặc bình thường, trong lúc nhiễm cysticercosis BC ái toan lại không tăng; huyết thanh chẩn đoán (ELISA) thường cho kết quả loại KST (+) hoặc cả hai KST (+).
Đặc điểm hình ảnh CT/MRI được ghi nhận ở những bệnh nhân nhiễm ấu trùng sán dây lợn là nhiều ổ kén rải rác, kích thước 2-5mm. Phù tổ chức não xung quanh. Nốt vôi hóa bên trong một số ổ kén; Các ổ kén ngấm thuốc vừa phải và không đồng nhất ở xung quanh. Vôi hóa rải rác nhu mô não. Ổ giảm tỷ trọng không ngấm thuốc vùng trước bao trong bên phải; Một số bệnh nhân có hình ảnh nhiều tổn thương dạng nốt, có tín hiệu thấp. Cấu trúc choán chỗ, tăng tín hiệu ở trung tâm và viền, giảm tín hiệu ngoại vi; Riêng 3 bệnh nhân nhiễm giun đũa chó thì có hình ảnh u não vùng thái dương trái và ổ giảm tỷ trọng.
Về điều trị, có 8 trường hợp khỏi bệnh hoàn toàn, chỉ có 3 trường hợp khỏi nhưng có di chứng (chiếm 27,27%) 2 ca động kinh, 1 ca yếu 1/2 người.
Tác giả nghiên cứu kết luận đa số bệnh nhân là nam giới, sống ở vùng nông thôn hoặc vùng núi, có 45,46% là người dân tộc thiểu số. Biểu hiện lâm sàng phổ biến là đau đầu kéo dài, tăng dần, động kinh, co giật, hôn mê. Hình ảnh CT/MRI được ghi nhận ở những bệnh nhân nhiễm ấu trùng sán dây lợn là nhiều ổ kén rải rác, phù tổ chức não xung quanh; nốt vôi hóa bên trong một số ổ kén hoặc vôi hóa rải rác nhu mô não. Bệnh nhân nhiễm giun đũa chó thì có hình ảnh u não vùng thái dương trái và ổ giảm tỷ trọng. Có 8 trường hợp khỏi bệnh hoàn toàn, chỉ có 3 trường hợp khỏi nhung có di chứng (chiếm 27,27%). Các cơ sở điều trị đặc biệt các Khoa Bệnh Nhiệt Đới cần quan tâm đến bệnh lý tổn thương ở não do ký sinh trùng. Cần có sự quan tâm hơn của các Viện nghiên cứu đầu ngành để giám sát dịch tễ các bệnh lý này trên khu vực miền Trung và Tây Nguyên.
Đức Bảo