Phì đại thất trái (PĐTT) là một thay đổi sinh lý chủ yếu của tim nhằm thích ứng với tình trạng tăng gánh áp lực. Tăng huyết áp là nguyên nhân thường gặp nhất dẫn đến PĐTT. Nhiều tác giả thấy có mối liên quan giữa chỉ số huyết áp và khối lượng cơ thất trái. Đây là mối quan hệ nhân quả: HA cao kéo dài, khó điều chỉnh sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến tim mạch gây biến đổi hình thái tim, đầu tiên là sự dày thất trái và sau đó là tăng khối lượng cơ thất trái. Mozdzan M và cộng sự (2013) cũng nhận thấy, khi LVM càng tăng thì tỷ lệ non-dipper càng cao và tỷ lệ quá tải áp lực tâm thu cũng tăng cao.
Mặc dù phì đại thất trái là một biến đổi sinh lý bệnh chủ yếu của cơ tim để chống lại tình trạng quá tải về mặt huyết động nhưng nó lại làm tăng nguy cơ nhồi máu cơ tim, đột quỵ và tử vong ở bệnh nhân tăng huyết áp. Ngay từ những năm 70 của thế kỷ XX, một số nghiên cứu cho thấy, phì đại thất trái trên điện tim đã được xem như là một yếu tố nguy cơ tim mạch. Đến đầu thập kỷ 90, các nghiên cứu về siêu âm tim đã khẳng định sự tăng khối lượng cơ thất trái là một yếu tố nguy cơ độc lập rất quan trọng của tử vong và biến cố tim mạch mà không phụ thuộc vào mức độ huyết áp cũng như các yếu tố nguy cơ khác. Gần đây, biến thiên huyết áp (BTHA) được chứng minh có vai trò quan trọng trong theo dõi và điều trị bệnh nhân. Các chỉ số khác nhau của BTHA như độ lệch chuẩn (SD), hệ số biến thiên (CV), và trung bình biến thiên thực (ARV) của huyết áp 24 giờ đã được sử dụng trong lâm sàng và chứng tỏ có vai trò trong tiên lượng. Nhiều nghiên cứu đã chứng minh BTHA là yếu tố dự báo độc lập nguy cơ tiến triển tổn thương cơ quan đích dưới lâm sàng trong đó có tăng chỉ số khối lượng cơ thất trái (LVMI), độc lập với mức huyết áp trung bình của bệnh nhân tăng huyết áp, tuy nhiên kết quả còn nhiều tranh cãi.
Từ tháng 3/2015 đến tháng 10/2016, nhóm tác giả nghiên cứu Lưu Quang Minh cùng cộng sự Bệnh viện Trung ương Quân đội 108 và Bệnh viện Quân y 103 tiến hành đề tài nghiên cứu nhằm mục tiêu khảo sát mối liên quan giữa các chỉ số biến thiên huyết áp bằng phương pháp đo huyết áp 24 giờ chỉ số khối lượng cơ thất trái ở bệnh nhân THA nguyên phát.
Có 119 bệnh nhân được chọn tham gia nghiên cứu, tuổi trung bình là 61 tuổi; nam giới chiếm tỷ lệ 49,6%. Bác sĩ Minh báo cáo, số bệnh nhân > 60 tuổi chiếm đa số 58,8%. Có 50,4% bệnh nhân mất trũng huyết áp về đêm và 69,7% có đỉnh huyết áp sáng sớm. Tỷ lệ phì đại thất trái phát hiện bởi siêu âm tim cao hơn phát hiện bởi điện tim. Kết quả nghiên cứu tương đồng với tác giả Hsu (2016).
Một vài nghiên cứu đã chỉ ra ảnh hưởng của tăng biến thiên huyết áp lên phì đại thất trái ở những con chuột khỏe mạnh đã cắt xoang động mạch chủ (sinoaortic denervation-SAD) vốn có vai trò quan trọng trong điều hòa biến thiên huyết áp. Tác giả Miao và Su thấy rằng, có sự tăng mạn tính biến thiên huyết áp sau 2 tuần từ khi thực hiện phẫu thuật này trên chuột. Tuy nhiên, phải đến tuần thứ 10-16 sau phẫu thuật mới có sự phì đại thất trái. Phân tích mô học của mô thất trái lấy từ những con chuột SAD cho thấy sự hiện diện của một vài yếu tố bất thường, bao gồm sự hoại tử của tế bào cơ tim, thâm nhiễm tế bào đơn nhân, xơ hóa mô kẽ và dày thành tim, thu hẹp đường kính và gia tăng collagen quanh động mạch vành. Đồng thời, tăng BTHA cũng tác động lên sự giãn nở động mạch gây ra sự phát triển sớm của phì đại động mạch chủ, từ đó góp phần gây tăng gánh thất trái dẫn đến phì đại thất trái.
Độ lệch chuẩn của huyết áp (SD) phản ánh biến thiên huyết áp ngắn hạn quanh giá trị trung bình. Nhiều nghiên cứu cho thấy, tăng SD huyết áp tâm thu liên quan với sự tăng tỷ lệ tử vong. Kết quả nghiên cứu của BS. Lưu Quang Minh chỉ ra độ lệch chuẩn của huyết áp tâm thu và huyết áp tâm trương ngày, 24 giờ, huyết áp tâm thu ban đêm của bệnh nhân tăng LVMI đều cao hơn ở nhóm không tăng LVMI. Tuy nhiên sự khác biệt chỉ có ý nghĩa thống kê với SD của HATT 24 giờ và HATT ban ngày. Tương tự, Tatasciore A và cộng sự (2007) nghiên cứu 180 bệnh nhân THA không điều trị cho kết quả khối lượng cơ thất trái tăng tiến triển cùng với SD HATT ban ngày (p = 0,003).
Hệ số biến thiên được xem như độ lệch chuẩn được bình thường hóa bởi huyết áp trung bình, còn được gọi là biến thiên huyết áp tương đối, phản ánh mức độ dao động huyết áp quanh huyết áp trung bình dưới dạng tỷ lệ phần trăm. Nghiên cứu của Lau K.K và cộng sự (2014) cho thấy, CV tăng có liên quan đến tăng tỷ lệ đột quỵ và tử vong. Kết quả nghiên cứu của tác giả cũng cho thấy hệ số biến thiên (CV) của huyết áp tâm thu và huyết áp tâm trương ngày, đêm, 24 giờ của bệnh nhân tăng LVMI đều cao hơn ở nhóm không tăng LVMI. Sự khác biệt có ý nghĩa thống kê với CV của HATT 24 giờ, HATT và HATTr ban ngày.
Biến thiên thực trung bình (ARV) được nhiều tác giả đề xuất như là một chỉ số mới của biến thiên huyết áp. Chỉ số này phản ánh sự khác biệt tuyệt đối giữa các lần đo huyết áp liên tiếp, do đó không phụ thuộc vào huyết áp trung bình như SD và CV. Nhiều nghiên cứu cho thấy, ARV có tiên lượng tốt hơn nguy cơ tim mạch ở bệnh nhân tăng huyết áp so với chỉ số SD truyền thống. Alaa El-Din R. nhận thấy, ở những bệnh nhân THA được kiểm soát, ARV của huyết áp tâm thu và huyết áp tâm trương ngày, đêm, 24 giờ của bệnh nhân tăng LVMI đều cao hơn ở nhóm không tăng LVMI (p<0,001). Kết quả của nghiên cứu cũng tương tự, tuy nhiên sự khác biệt chỉ có ý nghĩa thống kê với ARV của HATT 24 giờ và HATT ban ngày. Khảo sát mối tương quan giữa các chỉ số BTHA với LVMI, chúng tôi thấy các chỉ số SD, CV và ARV của HATT ban ngày đều tương quan thuận mức độ vừa có ý nghĩa thống kê với LVMI (r=0,299; 0,252 và 0,248 tương ứng).
Bác sĩ Minh kết luận, độ lệch chuẩn (SD), hệ số biến thiên (CV) và biến thiên thực trung bình (ARV) của huyết áp tâm thu 24 giờ và ban ngày của bệnh nhân THA có phì đại thất trái trên siêu âm cao hơn bệnh nhân không có phì đại thất trái. Các chỉ số SD, CV và ARV của huyết áp tâm thu ban ngày có mối tương quan thuận mức độ vừa có ý nghĩa thống kê với LVMI.
Minh Tâm