Trên thế giới có khoảng gần 3.000 loại rắn, rắn độc chiếm 15%, trong đó có khoảng 200 loài là thực sự nguy hiểm.
Theo Tổ chức Y tế thế giới, hàng năm có khoảng 4 triệu nạn nhân bị rắn độc cắn, gây tử vong khoảng hơn 100 nghìn người. Đây là gánh nặng bệnh tật và tử vong đặc biệt ở nông thôn các vùng nhiệt đới. Nước ta có khí hậu nhiệt đới gió mùa, các loài rắn dễ sinh trưởng, rắn độc chiếm tỷ lệ khá cao 35/135 loài rắn (25%). Theo thống kê của Trung tâm chống độc - Bệnh viện Bạch Mai, rắn độc cắn đứng hàng thứ 5 trong các trường hợp ngộ độc cấp tới khoa, số bệnh nhân do rắn lục cắn ngày càng tăng.
Rắn lục là họ rắn lớn thứ hai trên thế giới gồm có 33 giống được chia thành họ rắn lục điển hình (Viperinae) và rắn lục có rãnh mũi má (crotalinae). Nọc độc của rắn lục chứa các thành phần tác động lên hệ thống đông cầm máu gây rối loạn đông máu nặng nề. Nọc rắn lục gây tổn thương tại chỗ trong vòng 15 phút hoặc sau vài giờ như đau buốt, sưng nề, chảy máu, hoại tử, bầm máu, sưng hạch bạch huyết…có thể gây tổn thương lan tỏa xung quanh và toàn thân, rối loạn quá trình đông máu biểu hiện từ nhẹ đến nặng và bệnh nhân có thể chết do máu chảy khắp nơi, xuất huyết não, đông máu nội mạc rải rác. Tại Việt Nam, cho đến nay vẫn còn rất ít các tài liệu ghi nhận về đặc điểm lâm sàng của nhóm rắn lục, chính vì vậy nghiên cứu nhằm nhận xét đặc điểm lâm sàng của bệnh nhân bị rắn lục cắn.
Từ tháng 01/2011 đến tháng 8/2012, tác giả Hà Trần Hưng cùng cộng sự Trường Đại học Y Hà Nội đã tiến hành nghiên cứu “Đặc điểm lâm sàng của bệnh nhân bị rắn lục cắn”.
Theo báo cáo của BS Hưng, có 43 bệnh nhân bị rắn lục cắn trong đó có 4 bệnh nhân tử vong (9,3%). Hầu hết bệnh nhân bị rắn cắn là nam giới (76,7%), trong độ tuổi lao động 74,7%, tỷ lệ nông dân là 58,1%. Tỷ lệ khá tương đồng ở các nhóm đối tượng khác nhưng trong nhóm bệnh nhân bị rắn lục cắn không có ai làm nghề nuôi rắn.
Phân tích của BS Hà Trần Hưng cho thấy dấu móc độc là dấu hiệu thường gặp khi bị rắn độc cắn. Đối với rắn thường cắn không bao giờ có móc độc mà chỉ có vết của hàm răng gồm nhiều răng nhỏ xếp hình vòng cung, tại chỗ cắn bệnh nhân không có dấu hiệu hoại tử, không có dấu hiệu sưng nề. Như vậy đây là dấu hiệu lâm sàng quý báu nếu ta để ý và phát hiện được để có thái độ điều trị tích cực và đúng hướng cho bệnh nhân. Rõ ràng đây là dấu hiệu sớm nhất và đơn giản nhất mà ngay cả bệnh nhân cũng xác định được. Nếu các nhân viên y tế ở các tuyến y tế cơ sở sớm ý thức được triệu chứng này họ có thể chuyển ngay những bệnh nhân có dấu móc độc đến Trung tâm chống độc hoặc cơ sở y tế tuyến trên nhằm tránh được những hậu quả đáng tiếc xảy ra. Tuy nhiên không phải bất cứ trường hợp nào bị rắn độc cắn cũng để lại dấu móc độc, một số rắn cắn sượt qua da hay cắn qua túi đựng hoặc sơ cứu bằng chích rạch thì khó nhận biết được dấu móc độc.
Trong nhóm bệnh nhân bị rắn lục cắn thường không có dấu hiệu hoại tử tại chỗ, kết quả này cũng phù hợp với các kết quả nghiên cứu của các tác giả trong nước. Một nghiên cứu khác của tác giả Nguyễn Kim Sơn, Vũ Văn Đính (1998) nhận thấy hoại tử tại chỗ là dấu hiệu thường gặp ở bệnh nhân rắn hổ cắn (100%), dấu hiệu hoại tử thường xuất hiện nhanh và lan rộng thành hoại tử đen. Dấu hiệu chảy máu gặp ở 23,3% bệnh nhân bị rắn lục cắn. Nọc rắn lục chứa các yếu tố tác động lên hệ thống đông cầm máu của cơ thể gây rối loạn đông máu, chảy máu tại chỗ và các tạng, trong khi đó nọc rắn hổ chứa các chất gây hoại tử, chỉ có một số nhóm rắn hổ ở Australia là có khả năng gây rối loạn đông máu. Kết quả này thấp hơn so với các nghiên cứu khác trong nước. Tác giả Nguyễn Đệ nghiên cứu 117 bệnh nhân bị rắn lục cắn nhận thấy dấu hiệu lâm sàng chủ yếu là đau nhức, sưng nề bầm tím tại nơi cắn (98%), chảy máu trên lâm sàng (88%).
Dấu hiệu xuất huyết trên lâm sàng là dấu hiệu phổ biến và đặc trưng ở bệnh nhân bị rắn lục cắn. Trong 43 bệnh nhân bị rắn lục cắn có 23,3% chảy máu đường tiết niệu, 20,9% xuất huyết dưới da, 14% chảy máu lợi, 7% xuất huyết tiêu hóa. Không phải tất cả bệnh nhân bị rắn lục cắn đều biểu hiện xuất huyết trên lâm sàng, hầu hết những nạn nhân khi bị rắn cắn đều hoảng loạn, có thể ngất, mạch nhanh nhưng mức độ độc còn phụ thuộc từng loại rắn, từng thời điểm rắn cắn, chính vì vậy có trường hợp không bị độc.
Tác giả nghiên cứu đã có kết luận về đặc điểm lâm sàng của bệnh nhân bị rắn lục cắn: Dấu hiệu xuất huyết trên lâm sàng là dấu hiệu phổ biến và đặc trưng ở bệnh nhân bị rắn lục cắn, thường gặp xuất huyết dưới da, chảy máu chân răng, chảy máu đường tiết niệu và xuất huyết tiêu hóa. Tại chỗ cắn có dấu móc độc, chảy máu tại vết cắn, sưng nề và thường không có hoại tử./.
Mai Trang