Theo báo cáo của Tổ chức Y tế Thế giới hiện toàn cầu có hơn 400 triệu người bệnh hen phế quản; trong đó 6-8% là người lớn, trẻ em dưới 15 tuổi chiếm hơn 10%. Cứ 10 năm, độ lưu hành của bệnh tăng từ 20-50%, hen phế quản đã tăng nhanh nhất trong 20 năm vừa qua.
Bên cạnh sự gia tăng tỷ lệ mắc hen phế quản, tỷ lệ tử vong do hen phế quản cũng tăng song hành, chỉ đứng sau bệnh ung thư, nhiều hơn cả bệnh tim mạch. Hen phế quản gây tăng chi phí trực tiếp điều trị, giảm khả năng lao động, tăng thời gian nghỉ học ở trẻ và nghỉ làm ở người lao động trưởng thành, ảnh hưởng đến hoạt động thể lực của người bệnh. Chẩn đoán hen ở trẻ em khó hơn so với hen ở người lớn vì các triệu chứng không rõ ràng. Nguyên nhân khò khè, ho, khó thở ở trẻ em rất phức tạp, việc thăm dò các chức năng hô hấp khó thực hiện.
Từ tháng 9/2013 đến tháng 12/2013, nhóm tác giả Nguyễn Văn Khải cùng cộng sự Trường Đại học Y Dược Hải Phòng, Bệnh viện Đa khoa Cát Bà tiến hành nghiên cứu cắt ngang mô tả, báo cáo “Đặc điểm lâm sàng, phát triển thể chất ở trẻ mắc hen phế quản từ 6-15 tuổi”. Theo tác giả nghiên cứu, đối tượng nghiên cứu là toàn bộ 1.663 trẻ từ 6-15 tuổi sinh sống ở các xã, thị trấn đảo Cát Hải - TP Hải Phòng. Nghiên cứu được sự đồng ý tự nguyên của cha mẹ trẻ tham gia nghiên cứu.
Tác giả nghiên cứu phân tích báo cáo cho biết, trong nghiên cứu với tổng số 1.663 trẻ em được chia làm 2 độ tuổi: nhóm 6-10 tuổi là 1.088 em chiếm 65,4%; nhóm 11-15 tuổi là 575 em, chiếm 34,6%. Nhóm 10-15 tuổi tỷ lệ thấp dần vì độ tuổi này trẻ gánh vác đi làm công việc gia đình hoặc đi nơi khác để mưu sinh.
Tác giả nghiên cứu cho biết, hen phế quản là bệnh mạn tính, có các đợt bùng phát bệnh. Kết quả nghiên cứu có 80% số trẻ bùng phát bệnh và được dùng kháng sinh để điều trị trong năm qua. Thời gian bùng phát trung bình là 7,1 ngày; hen phế quản là nguyên nhân làm cho trẻ phải nghỉ học nhiều ngày, có tới 40% trẻ phải nghỉ học mỗi khi lên cơn; trung bình trẻ hen phế quản phải nghỉ học từ 10-15 ngày/năm. Bên cạnh đó, tác giả nghiên cứu nhận thấy thể chất của trẻ hen phế quản luôn thấp hơn so với trẻ bình thường; ở độ tuổi 6-10 và 11-15 tuổi sự so sánh này có ý nghĩa thống kê (p < 0,001).
Tác giả nghiên cứu phân tích, do bị hen phế quản trẻ thường thức giấc về đêm, làm hormon tăng trưởng IgGF vốn được sản xuất ban đêm tiết ra hạn chế. Bên cạnh đó, những cơ co thắt hen phế quản, làm thiếu oxy, cản trở hô hấp tế bào làm hạn chế trao đổi chất, nhiều khi bội nhiễm đường hô hấp làm cho bệnh nặng lên, đó là lý do làm cho trẻ bị suy dinh dưỡng, còi cọc. Kết quả nghiên cứu cho thấy có sự tắc nghẽn ở phế quản lớn, vừa và nhỏ. Nhóm trẻ 6-10 tuổi, PEF trung bình đối với nhóm không bị hen phế quản là 192,2 ml/phút; đối với nhóm có hen phế quản PEF giảm hơn, còn 160 ml/phút. Ở độ tuổi 11-15; nhóm không hen phế quản có PEF trung bình là 320 ml/phút, nhóm hen phế quản là 268 ml/phút (p < 0,001).
Tác giả nghiên cứu cho biết, thời điểm để xác định trẻ bắt đầu bị hen không thật chính xác, tác giả nghiên cứu lấy thời điểm trẻ được chẩn đoán là hen phế quản lần đầu tiên tại cơ sở y tế là tuổi khởi phát hen của trẻ. Kết quả cho thấy có 4,4% trẻ phát triển hen nhỏ hơn 1 tuổi; 70,4% khởi phát hen từ 1-5 tuổi; 25,2% khởi phát hen trên 5 tuổi. Như vậy, cho thấy hen xuất hiện ở mọi độ tuổi, ngay cả những tháng đầu tiên của cuộc đời. Quan tâm đến tuổi khởi phát hen là yếu tố tiên lượng của phát triển bệnh hen, những trẻ không khởi phát hen sớm trước 5 tuổi có xu hướng bệnh tiến triển tốt hơn so với nhóm khởi phát hen muộn.
Tác giả cũng cho biết, hen phế quản ở trẻ em có tỷ lệ mắc cao trong cộng đồng, nhưng mức độ nặng của bệnh không nhiều, chủ yếu hen nhẹ và trung bình. Ở nhóm trẻ 6-15 tuổi trong nghiên cứu, hen ngắt quãng chiếm 77%; hen dai dẳng chiếm tỷ lệ 1%; không có trường hợp nào hen dai dẳng nặng. Theo dõi cơn hen và mức độ nặng, nhẹ của hen thường sử dụng lưu lượng đỉnh; hiện nay đo lưu lượng đỉnh phổ biến áp dụng rộng rãi. Phát hiện hen phế quản trong cộng đồng loại dai dẳng nhẹ và trung bình rất cần thiết, sẽ giúp có biện pháp can thiệp hạn chế rối loạn thông khí phổi đối với trẻ. Với số được chẩn đoán hen trong nghiên cứu, có 32,2% mắc bệnh từ 1-5 năm; 6-10 năm chiếm 26,4%; nhóm trên 10 năm chiếm 20,7%; nhóm dưới 1 tuổi có tỷ lệ 20%. Có đến 90,3% số trẻ có yếu tố khởi phát cơn hen liên quan đến thay đổi thời tiết; liên quan đến bệnh hô hấp. Một số yếu tố khác làm khởi phát cơn hen là gắng sức, khói thuốc lá, khói nhiên liệu đun, cảm xúc lạ, thức ăn lạ, vật nuôi có lông.
Tác giả nghiên cứu khuyến nghị cần đẩy mạnh công tác giáo dục sức khỏe cho các trẻ em và gia đình của trẻ biết cách phát hiện bệnh hen phế quản, qua đó giúp giảm sự ảnh hưởng của bệnh đến sức khỏe và phát triển thể lực của trẻ.
Văn Hanh