Theo các chuyên gia cơ xương khớp, thoái hóa khớp là hậu quả của quá trình cơ học và sinh học, làm mất cân bằng giữa tổng hợp và hủy hoại của sụn và xương dưới sụn. Sự mất cân bằng này có thể được bắt đầu bởi nhiều yếu tố như di truyền, phát triển, chuyển hóa và chấn thương.

Thoái hóa khớp hay gặp ở những khớp chịu tải như khớp gối, khớp háng, cột sống. Triệu chứng lâm sàng gồm đau và hạn chế chức năng đi lại và sinh hoạt của người bệnh; làm cho người bệnh thường xuyên đi khám bệnh, điều trị, ảnh hưởng đến chất lượng sống; tổn hại kinh tế người bệnh. Việc chẩn đoán thoái hóa khớp dựa vào triệu chứng trên lâm sàng và X-quang.

Chụp X-quang số hóa hiện đang là phương pháp thể hiện rõ vai trò ưu việt vì có hình ảnh rõ nét, độ tương phản tốt, liều tia thấp so với chụp X-quang cổ điển. Tháng 1/2016, nhóm tác giả nghiên cứu Nguyễn Xuân Hiền cùng cộng sự khoa Chẩn đoán hình ảnh Bệnh viện Bạch Mai, Trường Đại học Kỹ thuật Y tế Hải Dương tiến hành nghiên cứu và báo cáo đề tài “Đặc điểm hình ảnh X-quang số hóa trong chẩn đoán bệnh thoái hóa khớp gối tại Bệnh viện Trường Đại học Kỹ thuật y tế Hải Dương”. Đối tượng nghiên cứu là 362 bệnh nhân được chụp 224 phim X-quang số hóa khớp gối bằng máy chụp X-quang DR tại Khoa chẩn đoán hình ảnh Bệnh viện Đại học Kỹ thuật Y tế Hải Dương.

Theo phân tích của tác giả nghiên cứu Nguyễn Xuân Hiền, trong tổng số 362 bệnh nhân chụp khớp gối, có 224 đối tượng nghiên cứu được chẩn đoán mắc bệnh chiếm tỷ lệ 62%. Đối tượng nghiên cứu trên 50 tuổi chiếm tỷ lệ cao với 72,4%. Tuổi cao là yếu tố lão hóa tế bào và mô, mất tế bào sụn làm cho khớp dễ bị tổn thương. Bên cạnh đó, bệnh thoái hóa khớp còn bị tác động bởi các yếu tố khác như bất thường cơ học, chấn thương khớp, béo phì…Trong kết quả nghiên cứu, tỷ lệ nữ giới bị thoái hóa khớp là 51,7% cao hơn so với nam giới là 47,3%; điều này có thể do hormon ở phụ nữ cao tuổi bị thay đổi làm cho tỷ lệ bệnh thoái hóa khớp cao hơn so với nam giới. BS.Hiền cho biết, dấu hiệu mọc gai xương là dấu hiệu hay gặp nhất với 37,2% ở những bệnh nhân bị thoái hóa khớp. Gai xương ở mâm chày có tỷ lệ 23,6%; gai xương ở xương bánh chè tỷ lệ là 38%; các hình ảnh gai xương ở đầu dưới, xương đùi và đầu trên xương chày ít gặp hơn. Theo BS.Hiền do lồi cầu xương đùi không phẳng như mâm chày, gai, xương đùi bị chồng lấn bởi cấu trúc xương phía trước và phía sau, trên phim X-quang thường khó phát hiện.

Đối với sự mất cân bằng cơ học tại khớp, đây là yếu tố thúc đẩy sự hình thành gai xương, có thể sự hình thành gai xương là nhằm bù trừ và bảo vệ sụn khớp khi phân bố tại các lực tác động lên khớp. Theo BS.Hiền, dấu hiệu hẹp khe khớp là dấu hiệu hay gặp đứng thứ 2 trên phim X-quang; cụ thể hẹp khe khớp đùi-chày là 56,4%; hẹp khe khớp đùi- chè là 43,6%. BS.Hiền giải thích, do tình trang trục khớp gối bị thay đổi vào trong hoặc ra ngoài; đối với những người có chân vòng kiềng hoặc chân chữ X làm tăng lực đè lên sụn khớp khoang đùi chày làm cho tỷ lệ thoái hóa đùi- chày tăng lên.

Dấu hiệu xơ xương dưới sụn cũng là dấu hiệu thường gặp ở những ca bệnh nhân thoái hóa khớp gối; trong nghiên cứu có tỷ lệ 30,4%. Nguyên nhân BS.Hiền cho rằng do xơ xương dưới sụn đóng vai trò quan trọng trong cơ chế bệnh sinh và sự tiến triển của thoái hóa khớp gối.

Chúng ta biết rằng, ở tuổi trưởng thành, các tế bào sụn không có khả năng sinh sản và tái tạo, các tế bào sụn cũng dần dần giảm chức năng tổng hợp colagen và mucopolysacarit. Vì vậy, chất lượng sụn kém dần, nhất là tính đàn hồi, kém chịu lực và các khớp xương cũng bị thoái hóa dần. Bên cạnh đó, các yếu tố về lực tác động lên mặt khớp và đĩa đệm cũng làm ảnh hưởng xấu đến thoái hóa khớp như dị dạng bẩm sinh, chấn thương, loạn sản, khối u, béo phì làm ảnh hưởng đến mối tương quan, hình thái của khớp. Ngoài ra, thoái hóa khớp có thể do rối loạn chuyển hóa (bệnh gút, đái tháo đường), tiền mãn kinh và mãn kinh (phụ nữ), loãng xương cũng ảnh hưởng xấu đến thoái hóa khớp. 

Đau là dấu hiệu của thoái hóa khớp. Đau rõ nhất là khi làm việc gắng sức, vận động nhiều, đặc biệt là khi thời tiết thay đổi và đau sẽ giảm khi nghỉ ngơi, không vận động. Thường đau âm ỉ, đối xứng hai bên và đau khu trú ở khớp hay đoạn cột sống bị thoái hóa ít lan xa, trừ khi có chèn ép vào rễ dây thần kinh. Có thể có cơn đau cấp sau khi vận động ở tư thế bất lợi. Đau nhiều về buổi chiều, giảm đau về đêm và sáng sớm. Đau có thể từng đợt, có khi đau liên tục và tăng dần. Đặc biệt của đau do thoái hóa khớp là đau không kèm theo các biểu hiện viêm. Càng ngày cơn đau sẽ tăng dần lên nếu không có sự can thiệp gì. Sau triệu chứng đau là hiện tượng hạn chế vận động gần như bao giờ cũng gặp ở người bệnh thoái hóa khớp, điển hình nhất của hạn chế vận động là khi cúi xuống hoặc quay nghiêng sang bên trái, nghiêng sang bên phải rất khó khăn. Nếu có chèn ép giây thần kinh thì cúi xuống rất khó khăn, đau lưng và đau dọc theo chân (đùi, cẳng chân, bàn chân). Bệnh nhân có thể không làm được một số động tác như không quay được cổ, không cúi được sát đất.

Để chẩn đoán thoái hóa khớp cần chụp Xquang, trên phim chụp sẽ có biểu hiện hẹp khe khớp, đặc xương dưới sụn và mọc gai xương. Nếu có điều kiện nên đo mật độ xương, chụp cộng hưởng từ (MRI).