Bệnh lao là một bệnh xã hội, ảnh hưởng lớn đến sức khỏe của cộng đồng.
Báo cáo năm 2012 của Tổ chức Y tế thế giới, thế giới có khoảng 8,7 triệu người mắc bệnh lao. Báo cáo của chương trình phòng chống lao Việt Nam có khoảng 30.000 người chết vì bệnh lao, 180.000 người mắc bệnh lao.
Các chuyên gia y tế phòng chống bệnh lao cho rằng chẩn đoán lao phổi dựa vào các hình ảnh cận lâm sàng như Xquang phổi, xét nghiệm nhuộm soi đờm trực tiếp được sử dụng phổ biến như một phương pháp xác định tìm vi khuẩn lao, nuôi cấy và xét nghiệm PCR trong đó kỹ thuật xét nghiệm soi đờm trực tiếp có độ đặc hiệu cao, kỹ thuật thực hiện đơn giản, ít tốn kém, thời gian ngắn. Đối với kỹ thuật sử dụng sàng lọc chẩn đoán sớm bệnh lao, kỹ thuật Xquang phổi chuẩn đóng vai trò quan trọng giúp định hình tổn thương, mô tả tổn thương và các hình ảnh liên quan được hướng tới lao phổi. Xquang phổi có lợi thế là phương pháp dễ thực hiện, nhanh, rẻ tiền, độ nhạy cao và tạo tiền đề để thực hiện các kỹ thuật chẩn đoán xác định tiếp theo.
Năm 2014, nhóm tác giả nghiên cứu Nguyễn Xuân Hiền cùng cộng sự Bệnh viện Bạch Mai, Đại học kỹ thuật y tế Hải Dương đã nghiên cứu mô tả cắt ngang, báo cáo đề tài “Nghiên cứu giá trị của phương pháp chụp Xquang phổi trong chẩn đoán lao phổi tại Bệnh viên lao và bệnh phổi tỉnh Hải Dương”.
Theo tác giả nghiên cứu, đối tượng nghiên cứu là 50 bệnh nhân đến khám tại Bệnh viện lao và bệnh phổi Hải Dương được bác sĩ chỉ định chụp Xquang và làm xét nghiệm đờm tìm trực khuẩn lao. Xác định độ nhạy, độ đặc hiệu, độ chính xác, tác giả nghiên cứu dựa vào: dương tính thật khi bệnh nhân có dấu hiệu lao phổi trên Xquang và xét nghiệm soi trực tiếp cho kết quả AFB (-); âm tính thật khi bệnh nhân không có dấu hiệu lao phổi trên Xquang và xét nghiệm soi trực tiếp cho kết quả AFB (-); âm tính giả khi bệnh nhân không có dấu hiệu lao phổi trên Xquang và xét nghiệm soi trực tiếp cho kết quả AFB (-).
Qua phân tích, BS Nguyễn Xuân Hiền báo cáo nhóm đối tượng nghiên cứu trên 60 tuổi có tỷ lệ mắc bệnh cao nhất với 33,3%. Tỷ lệ nam giới mắc bệnh gấp 3 lần so với nữ giới; lao động nặng mắc bệnh cao hơn đối tượng nghiên cứu lao động nhẹ. Điều này tác giả nghiên cứu giải thích do nam giới có tỷ lệ hút thuốc cao hơn, không mang khẩu trang khi ra ngoài cao hơn so với nữ giới. Đồng thời nam giới làm việc trong môi trường nặng nhọc, độc hại hơn, cường độ lao động cao, các bệnh lý về phổi khác liên quan cũng cao hơn so với nữ giới.
Bác sĩ Hiền cho biết, các dấu hiệu thường gặp trên phim Xquang là đám mờ không rõ ranh giới, chiếm tỷ lệ đến 83,3%. Dấu hiệu nốt mờ tập trung, hang lao và co kéo vòm hoành chiếm tỷ lệ thấp nhất với 4,1%. Dấu hiệu nốt mờ rải rác có tỷ lệ 12,5%; xơ hóa phổi chiếm tỷ lệ 13%. Các tổn thương lao phổi kèm theo thường ít gặp, chủ yếu là dày màng phổi (12,5%); tràn dịch màng phổi chiếm tỷ lệ 8,3%. Đây là các trường hợp tổn thương do lao gây biến chứng tại phổi. Tỷ lệ các tổn thương kèm theo thấp chứng tỏ chất lượng chăm sóc y tế ngày càng được cải thiện, các phương pháp điều trị bệnh mới đem lại hiệu quả cao, giảm thiểu được các biến chứng xảy ra.
BS Hiền phân tích, vị trí của tổn thương lao phổi trên phim Xquang thường gặp ở thùy trên của hai phổi; thùy trên phổi phải chiếm tỷ lệ 70,8%; thùy trên phổi trái có tỷ lệ 54,17%. Tác giả nghiên cứu giải thích do đặc điểm của vi khuẩn lao là hiếu khí, chúng phát triển mạnh ở những nơi có phân áp oxy cao như vùng đỉnh phổi và hạ đòn 2 bên (thuộc thùy trên) của 2 phổi. Bên cạnh đó, cấu trúc về giải phẫu hệ mạch máu ở vùng thùy trên 2 phổi làm cho dòng máu chảy chậm so với vùng khác, vì vậy vi khuẩn dễ dừng lại gây bệnh.
Tác giả nghiên cứu cho biết giá trị chẩn đoán lao phổi của dấu hiệu đám mờ không rõ ranh giới có độ nhạy cao nhất (83,3%) trong tất cả các dấu hiệu tổn thương, điều này có ích đối với việc khám phát hiện các bất thường ở phổi; có giá trị trong sàng lọc vì dấu hiệu này có kết quả âm tính giả thấp. Tác giả nghiên cứu lưu ý, dấu hiệu này chỉ có ý nghĩa định hướng ban đầu, khó phân biệt được đó là tổn thương do lao hay do các bệnh lý khác. Giá trị chẩn đoán lao phổi của dấu hiệu nốt mờ tập trung có độ nhạy thấp (4,1%) nhưng lại có độ đặc hiệu cao (96,1%); dấu hiệu này biểu hiện một tổn thương khu trú theo từng vùng, có hình thái là các nốt nhỏ tập trung tạo thành một vùng mờ, ranh giới tương đối rõ. Giá trị chẩn đoán lao phổi của dấu hiệu nốt mờ rải rác có độ nhạy (12,5%) thấp và độ đặc hiệu (92,3%) cao. Do vậy, đây được coi là dấu hiệu có vai trò quan trọng trong chẩn đoán hình ảnh tổn thương lao phổi trên phim Xquang phổi. Giá trị chẩn đoán lao phổi của dấu hiệu hang lao và co kéo vòm hoành, đây là những dấu hiệu biểu hiện của một tổn thương lao tái phát hoặc một biến chứng của lao đã điều trị tạo nên những hình ảnh hang xơ hóa gây co kéo nhu mô xung quanh. Đặc biệt phương pháp Xquang phổi có độ nhạy tuyệt đối (100%), chứng tỏ khi bệnh nhân mắc lao phổi thì Xquang phổi đều phát hiện có tổn thương. Hình ảnh tổn thương lao trên phim Xquang đa dạng, tùy thuộc vào giai đoạn của bệnh.
Lâm Quyên