Khi nói về rối loạn tăng hay hạ đường huyết, người ta thường đề cập tới các bệnh lý nội khoa ít khi để ý đến bệnh lý ngộ độc.

Ngày nay càng rõ hơn, có nhiều bệnh nhân ngộ độc cấp có tăng hoặc hạ đường huyết. Việc tăng, hạ đường huyết này có tác dụng khá lớn đến kết quả điều trị cho bệnh nhân. Hạ đường huyết dẫn đến hôn mê, tổn thương não nặng nề và để lại di chứng thần kinh. Tăng đường huyết rất thường gặp, làm nặng thêm bệnh nguyên và làm tăng tỷ lệ tử vong, bệnh tật. Các chuyên gia chống độc cho biết có nhiều loại hóa chất hoặc thuốc khi dùng quá liều hoặc ngộ độc ảnh hưởng đến quá trình chuyển hóa đường máu gây tăng hoặc giảm đường máu. Những rối loạn này cần được phát hiện và xử trí sớm, góp phần mang lại hiệu quả cao trong điều trị.

Vừa qua nhóm tác giả nghiên cứu Ngô Đức Ngọc cùng cộng sự bộ môn Hồi sức cấp cứu. Trường Đại học Y Hà Nội, Khoa cấp cứu Bệnh viện Bạch Mai; Bệnh viện đa khoa Phú Thọ tiến hành nghiên cứu mô tả hồi sức báo cáo đề tài “Đặc điểm rối loạn đường huyết ở bệnh nhân ngộ độc cấp”. Đối tượng nghiên cứu là các bệnh nhân được chẩn đoán ngộ độc cấp có tăng đường huyết hoặc hạ đường huyết. Tăng đường huyết khi nồng độ đường huyết lúc đói ≥7,8mmol/l (Theo WHO 1998); trong trường hợp bệnh nhân hôn mê xác định qua đặt ống thông dạ dày kiểm tra dịch dạ dày.

Phân chia tăng nồng độ glucose máu: Tăng nhẹ từ 7,8 - 10,0; tăng vừa 10,1 - 11 tăng rõ rệt từ 11,1 - 16,5 và tăng quá cao là ≥ 16,6 mmol/l. Đối với tiêu chuẩn chẩn đoán hạ đường huyết, nồng độ đường huyết bất kỳ ≤ 3,9 mmol/l. Phân chia mức nhẹ khi đường huyết từ 2,8-3,9; trung bình ≥ 1,7 nhưng < 2,8 và nặng khi < 1,7mmol/l.

Tiêu chuẩn loại trừ đối tượng nghiên cứu là các bệnh nhân đái tháo đường có hoặc không có biến chứng từ trước. Các bệnh nhân được tiêm Insulin hoặc truyền các dung dịch đường hoặc uống glucose trước khi vào Trung tâm chống độc.

Tác giả Ngô Đức Ngọc phân tích báo cáo, có 1386 đối tượng nghiên cứu phù hợp được mời tham gia nghiên cứu, trong đó quá liều ma túy có 60 bệnh nhân, ngộ độc thức ăn có 258 bệnh nhân, ngộ độc rượu có 117 bệnh nhân, ngộ độc hóa chất bảo vệ thực vật 279 bệnh nhân, ngộ độc nọc độc có 196 bệnh nhân, ngộ độc thuốc có 388 bệnh nhân và ngộ độc khác có 88 bệnh nhân.

Về đối tượng nghiên cứu được chẩn đoán ngộ độc có rối loạn đường huyết là 242 người (17,4%) nhóm ngộ độc quá liều ma túy có tỷ lệ rối loạn đường huyết cao nhất (31,7%). Do heroin có thể gây tăng đường máu, heroin kích thích các nhánh giao cảm của hệ thần kinh. Lượng đường máu cao do nhu cầu tăng lên của tế bào vì tỷ lệ trao đổi chất của tế bào tăng lên, từ đó hệ thống thần kinh giao cảm kích thích giải phóng dự trữ đường từ gan vào máu. Tiếp theo là nhóm ngộ độc hóa chất bảo vệ thực vật và ngộ độc nộc độc. Nhóm ngộ độc thuốc gồm thuốc an thần gây ngủ, thuốc tân dược có tỷ lệ rối loạn đường máu thấp (9,5%). Ngộ độc thuốc gặp tình trạng hạ đường máu khá cao với 18/37 bệnh nhân (48,6%). Tác giả nghiên cứu giải thích do bệnh nhân có ý định tự tử nên bỏ ăn, tác dụng của thuốc và một số rối loạn có thể làm chậm sự hấp thu từ đó gây hạ đường huyết, (p < 0,05).

Đối với nhóm tăng đường huyết, mức độ trung bình và nhẹ chiếm 69%. Về mối liên quan giữa mức độ tăng đường huyết với tác nhân ngộ độc, kết quả nghiên cứu tỷ lệ bệnh nhân ngộ độc rượu có tăng đường huyết là 19 bệnh nhân so với 4 bệnh nhân bị hạ đường huyết, có 4/19 bệnh nhân tăng đường huyết rất cao ≥ 16,6 mmol/l. Tác giả giải thích do bệnh nhân ngộ độc rượu ăn ít, nôn nhiều vì vậy xảy ra trường hợp như trên. Đối với nhóm bệnh nhân ngộ độc hóa chất bảo vệ thực vật có mức đường huyết rất cao; Tác giả nghiên cứu lưu ý, mức đường huyết càng tăng cao càng ảnh hưởng tới bệnh lý nền, làm cho quá trình bệnh lý diễn biến phức tạp thêm. Cả 4 bệnh nhân nặng đều do ngộ độc thuốc bảo vệ thực vật và có tăng đường huyết.

Đối với nhóm hạ đường huyết, 90% trường hợp ngộ độc cấp có hạ đường huyết ở mức độ nhẹ và trung bình. Có 7,8% hạ đường huyết mức độ nặng < 1,7mol/l; những trường hợp này nếu không được xử trí kịp thời sẽ gây tử vong hoặc di chứng thần kinh vĩnh viễn.

Tỷ lệ hạ đường huyết gặp nhiều đối với nhóm ngộ độc thuốc ngủ và tân dược, chiếm 35,3%. Thời gian nhập viện trung bình sau ngộ độc khá dài đến 13,7 giờ; Tác giả cho rằng do bệnh nhân có ý định tự tử nên bỏ ăn, cũng có thể do tác dụng của thuốc làm giảm quá trình chuyển hóa và rất lâu sau bệnh nhân mới được can thiệp điều trị.

Các nhóm ngộ độc hóa chất bảo vệ thực vật, nhóm ngộ độc thức ăn tỷ lệ hạ đường huyết cũng chiếm 15,7%; có thể do bệnh lý ảnh hường đến hệ tiêu hóa, bệnh nhân nôn nhiều, không ăn uống được. Việc hạ đường huyết sẽ gây ra và làm tăng nặng thêm các triệu chứng lâm sàng của bệnh nhân.

Tác giả nghiên cứu có kết luận, tỷ lệ rối loạn đường huyết gặp trong các bệnh nhân ngộ độc cấp là không nhỏ (17%); vì vậy nên xét nghiệm hệ thống đường huyết ở những bệnh nhân ngộ độc cấp lúc vào viện, xét nghiệm rất có hữu ích cho điều trị bệnh nhân. Trong điều trị các bác sĩ cần phát hiện sớm tình trạng rối loạn đường huyết để xử trí, nâng cao kết quả điều trị cho bệnh nhân.