Trầm cảm, lo âu và stress là các rối loạn về tâm lý được mô tả trong ICD-10. Trầm cảm được mô tả qua một số triệu chứng như sắc trầm; mất hoặc giảm sự quan tâm, thích thú; mất hoặc giảm năng lượng, giảm hoạt động; tự cho mình không xứng đáng; nhìn tương lai ảm đạm; ăn ít ngon… Lo âu đặc trưng bởi cảm giác sợ lan tỏa, khó chịu, mơ hồ kèm theo các triệu chứng thần kinh tự chủ. Stress chính là những phản ứng không đặc hiệu của cơ thể, do các yếu tố có hại về tâm lý xuất hiện trong các tình thế mà con người thấy là bất lợi hoặc rủi ro.
Vô sinh chiếm 8-15% các cặp vợ chồng trong độ tuổi sinh đẻ, đã được thừa nhận gây ra nhiều áp lực tâm lý, gồm có gia tăng trầm cảm, lo âu, stress… Nhiều nghiên cứu cho thấy mức độ rối loạn tâm lý ở đối tượng vô sinh cao hơn nhóm chứng.
Rối loạn tâm lý gây ra nhiều tổn hại đến cá nhân, cuộc sống gia đình, đặc biệt là giảm khả năng sinh sản và giảm khả năng theo đuổi quá trình điều trị. Nghiên cứu của Belevska cho thấy hỗ trợ tâm lý trong điều trị vô sinh đã tăng tỷ lệ thành công của IVF.
Tỷ lệ trầm cảm và lo âu ở người vợ của cặp vô sinh là 2,7%-79% và 14%-48,3%. Tỷ lệ stress ít được nghiên cứu, tìm thấy ở hai báo cáo tại Pakistan và Iran, chiếm từ 48,3%-69% ở vợ và 33,3% ở chồng. Mức độ rối loạn ở cặp vợ chồng vô sinh chỉ tìm thấy ở một nghiên cứu của Alosaimi tại Ả Rập Xê Út, trầm cảm 21,7% và lo âu 21,2%. Đáp ứng tâm lý ở đối tượng vô sinh chịu ảnh hưởng của các tiêu chuẩn xã hội và văn hóa, nên dữ liệu rối loạn tâm lý tại từng vùng địa lý mang tính đặc trưng, ít có tính phổ quát.
Tần suất rối loạn tình dục cũng tăng ở đối tượng vô sinh. Mặc dù thường là thứ phát do áp lực tâm lý từ vô sinh, rối loạn tình dục lại tăng nặng thêm áp lực tâm lý ở đối tượng này. Mối liên quan giữa rối loạn tâm lý và rối loạn tình dục đã được xác nhận ở một số báo cáo nhưng không có sự đồng thuận cao, độ mạnh trong mối liên quan này chỉ được tìm thấy ở rất ít nghiên cứu. Tác giả Gao đã nhận thấy rối loạn cương và xuất tinh sớm đều liên quan mức độ trung bình với cả trầm cảm và lo âu, Lotti thì thấy liên quan ở mức độ nhẹ giữa rối loạn cương với trầm cảm, xuất tinh sớm với lo âu và Nelson thấy liên quan ở mức độ nhẹ giữa chức năng tình dục nữ với trầm cảm.
Cung cấp dữ liệu về mức độ áp lực tâm lý và mối liên quan với rối loạn tình dục là góp phần để hình thành chiến lược từng bước đưa can thiệp tâm lý vào chương trình quản lý vô sinh theo khuyến cáo của Tổ chức y tế Thế giới.
Từ tháng 1/2017 đến tháng 8/2017, nhóm tác giả nghiên cứu Hồ Thị Thanh Tâm cùng cộng sự trường Cao đẳng Y tế Khánh Hòa, trường đại học Y Dược Huế thực hiện nghiên cứu “Áp lực tâm lý ở cặp vợ chồng vô sinh và mối liên quan với rối loạn tình dục”.
Tiêu chuẩn loại trừ: Dân tộc thiểu số, các đối tượng có tiền sử điều trị bệnh tâm thần, thiểu năng trí tuệ, các đối tượng khiếm khuyết về ngôn ngữ, khiếm thính, khiếm thị.
Quá trình thực hiện: Từng người vợ rồi đến người chồng được mời vào phòng riêng phỏng vấn. Các bộ câu hỏi phỏng vấn được ghi mã số bệnh nhân.
Các câu hỏi sử dụng trong nghiên cứu bao gồm:
1. Bộ câu hỏi về nhân khẩu-xã hội học và lâm sàng.
2. Bộ câu hỏi về trầm cảm-lo âu-stress (DASS-21: Depression Anxiety and Stress Scale). DASS-21 được rút gọn từ DASS-42, gồm có 21 câu hỏi, chia làm 3 nhóm, mỗi nhóm 7 câu hỏi để đánh giá các rối loạn trầm cảm, lo âu, stress. Mỗi câu hỏi có 4 lựa chọn trả lời với điểm từ 0-3, theo mức độ xấu dần. Điểm trầm cảm, lo âu và stress được tính bằng cách cộng điểm các câu hỏi trong mỗi nhóm, rồi nhân hệ số hai để phù hợp với ngưỡng chẩn đoán của DASS-42. Ngưỡng xác định có trầm cảm, lo âu và stress tương ứng > 28 điểm, > 20 điểm và > 34 điểm. DASS-21 cũng xác định được ngưỡng phân loại mức độ rối loạn nhẹ, vừa, nặng và rất nặng. DASS-21 bản dịch tiếng Việt đã được Nguyễn văn Hùng và cộng sự dịch, chuẩn hóa, đạt độ tin cậy và có độ nhạy, độ đặc hiệu tốt.
3. Bộ câu hỏi chỉ số chức năng tình dục nữ (FSFI-19: Female Sexual Function Index). FSFI gồm 19 câu hỏi, mỗi câu có 5 lựa chọn từ 1-5 theo mức độ tốt dần, đánh giá 6 lĩnh vực tình dục nữ: Ham muốn tình dục (2 câu), hưng phấn (4 câu), tiết dịch âm đạo (4 câu), khoái cảm (3 câu), thỏa mãn tình dục (3 câu), đau giao hợp (3 câu). Tổng điểm FSFI là tổng điểm của 6 lĩnh vực.
4. Bộ câu hỏi chỉ số quốc tế về chức năng cương dương (IIEF-15: International Index ò Erectile Function). IIEF-15 gồm 15 câu hỏi, mỗi câu có 5 lựa chọn từ 1-5 theo mức độ tốt dần, đánh giá 5 lĩnh vực trong đời sống tình dục của nam giới: Chức năng cương dương (6 câu), thỏa mãn trong giao hợp (3 câu), cực khoái (2 câu), ham muốn tình dục (2 câu), thỏa mãn toàn diện về đời sống tình dục (2 câu). Tổng điểm IIEF là tổng điểm của 5 lĩnh vực.
5. Bộ công cụ chẩn đoán xuất tinh sớm (PEDT: Premature Ejeculation Diagnostic Tool). PEDT gồm 5 câu hỏi, đánh giá về khả năng kiểm soát, tần suất mất kiểm soát, kích thích tối thiểu, thất vọng và lo lắng ảnh hưởng bạn tình, mỗi câu có 5 lựa chọn với điểm từ 0-4 theo mức độ xấu dần. Tổng điểm PEDT là tổng điểm của 5 câu hỏi.
Các câu hỏi gốc FSFI, IIEF và FSFI đều đã được nhiều nghiên cứu đánh giá có độ tin cậy cao. Các bản dịch tiếng Việt đảm bảo qui trình dịch thuật, hiệu chỉnh và đã được nhóm nghiên cứu đánh giá bằng nghiên cứu dẫn đường, cũng có hệ số Cronbach/s α đều trên 0,7.
Hồng Sơn