Ung thư buồng trứng (UTBT) là bệnh lý ác tính xếp thứ 7 của phụ nữ trên toàn thế giới, xảy ra với tần suất 5-15/100.000 phụ nữ/năm ở các nước phương tây. Tại Việt Nam, số liệu của Globocan năm 2012 cho thấy tần suất mắc mới khoảng 3-4,5/100.000 phụ nữ/năm, tỷ lệ lưu hành khoảng 8-10 trường hợp/100.000 phụ nữ/năm. Khoảng 70% các trường hợp ung thư buồng trứng không được chẩn đoán sớm. Tỷ lệ sống sót 5 năm liên quan đến UTBT là < 30%. Chẩn đoán sớm khối u ác tính buồng trứng trở thành yếu tố chính trong việc cải thiện tỷ lệ sống sót của bệnh nhân. Các công cụ hiện đang được sử dụng để phân biệt bệnh nhân có nguy cơ thấp và nguy cơ cao mắc UTBT là chất chỉ điểm CA125, HE4 để xác định chỉ số nguy cơ ác tính buồng trứng (ROMA).
Trong những năm gần đây, các chuyên gia ung thư tìm kiếm dấu ấn sinh học mới và HE4 là một trong những dấu hiệu đầy hứa hẹn hơn. HE4 đã được tìm thấy trong hơn một nửa trong số các khối u buồng trứng mà không thể hiện CA125. Sự kết hợp HE4 và CA125 rất tiềm năng, đem lại độ nhạy và độ đặc hiệu cao giúp phát hiện sớm UTBT, việc kết hợp này được tính trong một thuật toán để đánh giá khả năng ác tính của buồng trứng gọi là ROMA. Nghiên cứu HE4 và ROMA trong chẩn đoán sớm ung thư buồng trứng đã được thực hiện khắp nơi trên thế giới.
Từ tháng 1/2016 đến tháng 11/2017, nhóm tác giả nghiên cứu Võ Văn Khoa cùng cộng sự Đại học Y dược Huế thực hiện nghiên cứu mô tả cắt ngang, tiến cứu báo cáo đề tài “Nghiên cứu giá trị của HE4, CA125, thuật toán nguy cơ ác tính buồng trứng (ROMA) trong chẩn đoán trước mổ ung thư buồng trứng”.
Tiêu chuẩn chọn đối tượng nghiên cứu là những bệnh nhân có đủ thông tin cá nhân, các triệu chứng lâm sàng, nồng độ HE4 và CA125 huyết thanh, có kết quả giải phẩu bệnh sau mổ, hoặc xét nghiệm tế bào học màng bụng dương tính (đối với những bệnh nhân UTBT vượt quá giai đoạn phẫu thuật). Tiêu chuẩn loại trừ: Bệnh nhân đang mang thai; Bệnh nhân có tiền sử UTBT hoặc ung thư phúc mạc tiên phát hoặc có bất kỳ bệnh ung thư nào kèm theo.
Có 277 đối tượng nghiên cứu phù hợp được chọn tham gia nghiên cứu. Quy trình nghiên cứu gồm khám, phỏng vấn các bệnh nhân có u buồng trứng, thu thập các số liệu về tuổi, tình trạng kinh nguyệt, số con. Thu thập chỉ số nồng độ CA125, HE4: lấy 2ml máu tĩnh mạch bệnh nhân, quay ly tâm lấy huyết tương, làm xét nghiệm CA125, HE4 theo tiêu chuẩn kỹ thuật của Khoa Hóa Sinh Bệnh viện Trung ương Huế, kết quả trả về trong ngày. CA125: Thực hiện trên máy xét nghiệm miễn dịch Elecsys 2010. CA125 được gọi là dương tính khi CA125>35U/ml; âm tính khi CA125 < 35U/ml. HE4: Thực hiện trên máy xét nghiệm miễn dịch Architect i 1000.
Đối với giá trị của ROMA, biến số liên tục ROMA trong nghiên cứu có dạng là một phân phối không chuẩn. Do đó các số liệu thống kê của ROMA sẽ được báo cáo qua số trung vị. Trung vị của ROMA là 4,80% (2,53 – 8,47), trong đó giá trị trung vị trong nhóm không UTBT là 4,47% (2,44 – 7,02%) và nhóm UTBT là 55,20% (11,89 – 95,0%), sự khác biệt này có ý nghĩa thống kê (p<0,01).
ROMA là kết quả của một thuật toán sau khi kết hợp giữa kết quả của HE4 và CA125 từ đó tính toán khả năng ác tính của một khối u buồng trứng hay khối u vùng hạ vị ở một phụ nữ còn kinh hay đã mãn kinh. Theo BS. Võ Văn Khoa, độ nhạy và độ đặc hiệu của ROMA trong kết quả nghiên cứu là 80,0% và 84,62%. So sánh với các kết quả với giá trị độ nhạy và độ đặc hiệu với CA125 và HE4, nghiên cứu thấy ROMA cho độ nhạy cao hơn nhưng độ đặc hiệu thấp hơn HE4, nhưng lại cho độ nhạy thấp hơn và độ đặc hiệu cao hơn CA125.
Tác giả nghiên cứu cho biết, theo kết quả nghiên cứu Karlsen M.A, trong chẩn đoán UTBT, để có dự đoán chính xác khả năng lành tính hay ác tính của khối u buồng trứng, với từng nhóm còn kinh hay mãn kinh nên sử dụng ROMA khác nhau. Ở nhóm mãn kinh, nên sử dụng ROMA, dự đoán kết quả sẽ chính xác hơn. Ở nhóm còn kinh, nên sử dụng riêng lẻ nồng độ HE4, sẽ cho kết quả tốt hơn. HE4 đặc hiệu hơn CA125 trong các bệnh u buồng trứng. HE4 và CA125 hay ROMA làm tăng độ nhạy trong chẩn đoán phân biệt khối u buồng trứng, tuy nhiên HE4 có độ đặc hiệu hơn. Qua nghiên cứu BS. Khoa nhận thấy trong nhóm trước mãn kinh thì CA125 cho độ nhạy cao hơn, sau mãn kinh thì ROMA cho độ nhạy cao, HE4 có độ đặc hiệu cao nhất trong các thời điểm.
Tác giả Võ Văn Khoa có kết luận cho nghiên cứu là cả ba chỉ số là CA125, HE4 và ROMA đều có giá trị dự báo ung thư buồng trứng được đánh giá là tốt đến rất tốt với diện tích dưới đường cong ROC tương ứng là 0,872; 0,894 và 0,912, trong đó ROMA cho kết quả cao nhất. BS. Võ Văn Khoa khuyến nghị chỉ số ROMA nên được triển khai ứng dụng rộng rãi trong thực hành lâm sàng để giúp đánh giá, xử trí và tiên lượng bệnh nhân có khối u buồng trứng nghi ngờ ung thư.
Nguyên Khải