Từ tháng 1-5/2015, ThS.BS Nguyễn Hoàng Tuấn Vũ cùng cộng sự Bệnh viện Nhân dân Gia Định TP.Hồ Chí Minh tiến hành nghiên cứu đề tài “Khảo sát tình trạng chỉ định thuốc không thích hợp và tương tác thuốc- thuốc ở người cao tuổi có nhiều bệnh mạn tính đồng mắc”.
Đối tượng nghiên cứu gồm 420 bệnh nhân từ 60 tuổi trở lên, có từ 03 bệnh mạn tính trở lên trong số 13 bệnh: tăng huyết áp, rung nhĩ mạn, bệnh tim thiếu máu cục bộ, rối loạn chuyển hóa lipit, suy tim, đái tháo đường týp 2, bệnh thận mạn, thoái hóa khớp (gối, háng, cột sống thắt lưng), loãng xương, Parkinson, đột quỵ, hen và bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính.
Theo báo cáo của ThS. Vũ, 26% bệnh nhân (109 người) có chỉ định thuốc khả năng không phù hợp (theo tiêu chuẩn STOPP) như: Aspirin lớn hơn 150 mg/ngày; chỉ định thuốc cùng nhóm tác dụng; chỉ định Diltiazem ở bệnh nhân có suy tim; chỉ định NSAIDs trên bệnh nhân suy thận mạn hoặc bệnh nhân suy tim. ThS.Vũ cũng cho biết có 80% đối tượng nghiên cứu có tương tác thuốc- thuốc. Các tương tác thuốc- thuốc thường gặp là tương tác giữa PPI và Clopidogrel; giữa Aspirin và Clopidogrel; giữa Aspirin và ức chế men chuyển, ức chế thụ thể, giữa ức chế men chuyển, ức chế thụ thể và lợi tiểu. Các yếu tố như thời gian bệnh nhân nằm viện, số bác sĩ điều trị; số bệnh mạn tính đồng mắc, số thuốc trong đơn thuốc ra viện và số liều thuốc trong đơn thuốc ra viện có liên quan với tương tác thuốc – thuốc; trong đó số thuốc trong đơn thuốc ra viện có tỷ lệ cao nhất.
ThS. Vũ khuyến nghị để hạn chế tình trạng chỉ định thuốc không thích hợp và tương tác thuốc- thuốc ở người cao tuổi có nhiều bệnh mạn tính đồng mắc, bệnh viện cần sử dụng các công cụ phát hiện tương tác thuốc trong thực hành lâm sàng.
Chúng ta biết rằng, người cao tuổi thường hay phải sử dụng nhiều loại thuốc khác nhau để điều trị các bệnh lý mạn tính. Việc dùng nhiều loại thuốc cùng lúc sẽ dễ dẫn đến tăng nguy cơ tương tác thuốc; hoặc dùng thuốc để điều trị bệnh này lại làm trầm trọng thêm bệnh kia. Thí dụ thuốc lợi tiểu chữa trị bệnh tăng huyết áp nhưng có thể làm nặng thêm bệnh gút; các thuốc giảm đau chống viêm có thể gây loét, chảy máu đường tiêu hóa, tăng khả năng suy thận. Ngường cao tuổi cũng bị thay đổi đáng kể một số chức năng ở các cơ quan trong cơ thể, nên dẫn đến hiện tượng đáp ứng chậm hoặc đáp ứng mạnh quá với thuốc dễ dẫn đến ngộ độc.
Một lưu ý khác là người cao tuổi khả năng nuốt có khi gặp khó khăn, vì vậy khi uống thuốc cần ở tư thế đứng, uống với nhiều nước để thuốc trôi nhanh xuống dạ dày tránh mắc lại ở thực quản gây loét, nhất là khi uống các thuốc gây kích ứng mạnh. Bộ máy tiêu hóa của người cao tuổi ngày càng kém đi, trong khi thuốc lưu lại đường tiêu hóa lâu hơn nên dễ dẫn đến nguy cơ chảy máu đường tiêu hóa do dùng thuốc chống viêm không steroid (NSAIDs).
Do khối lượng các mô ở người cao tuổi giảm, do vậy khối lượng nước giảm mà khối lượng mỡ nói chung tăng lên; vì vậy các thuốc tan trong nước sẽ bị tăng nồng độ, còn các thuốc tan trong mỡ sẽ bị chậm khởi đầu, nhưng lại tăng thời gian tác dụng, dễ dẫn đến tích lũy gây độc. Cụ thể các loại vitamin A, D tan trong dầu có tác dụng chậm nhưng lại kéo dài. Vì vậy, khoảng thời gian giữa các lần dùng phải xa nhau. Còn đối với các vitamin tan trong nước như viatamin B,C khi sử dụng người cao tuổi cần phải uống với lượng nước nhiều hơn.
Thuốc được thải trừ qua gan và thận là chủ yếu, ở người cao tuổi khối lượng gan, thận đều giảm; lượng máu đến gan, thận cũng giảm; do vậy ảnh hưởng tới chuyển hóa của thuốc, dễ dẫn đến tích lũy và gây độc.
Các bác sĩ, dược sĩ cho rằng cần hạn chế tối đa việc dùng thuốc đối với người cao tuổi; tránh lạm dụng thuốc, nhất là các thuốc được cho là “thuốc bổ”, hay thực phẩm chức năng. Nếu phải dùng thuốc, dùng càng ít loại càng tốt, chọn các loại thuốc ít độc với gan, thận và hiệu quả cao. Liều dùng phải phù hợp với từng người bệnh cụ thể, luôn xem xét, cân nhắc kỹ lưỡng giữa lợi và hại trong điều trị. Tránh tình trạng chữa được bệnh này lại bị làm nặng thêm bệnh khác. Sử dụng thuốc ở người cao tuổi cần theo dõi, kiểm tra, đánh giá thường xuyên về hiệu quả cũng như tác dụng phụ của thuốc, nhất là tác dụng phụ trên gan, thận. Đối với các loại thuốc phải dùng kéo dài, nếu có thể nên có thời gian nghỉ thuốc xen kẽ nhằm tránh hiện tượng tích lũy thuốc.
Một lưu ý nữa là người cao tuổi không mách nhau dùng thuốc vì nghĩ có chung bệnh, triệu chứng giống nhau. Nên nhớ rằng việc dùng thuốc điều trị cho người bệnh chứ không phải điều trị bệnh. Bác sĩ khám cụ thể, căn cứ bệnh kèm, sức chịu đựng cơ thể của mỗi người để kê đơn phù hợp; cách dùng, liều dùng thay đổi đối với từng người bệnh cụ thể.
Hồng Sơn