Nhóm tác giả nghiên cứu Đặng Văn Chính, Dương Thị Minh Tâm và cộng sự Viện Y tế Công cộng TP. Hồ Chí Minh đã tiến hành nghiên cứu “Thực trạng hút thuốc lá tại các nơi công cộng tại TP. Hồ Chí Minh năm 2013”.
Có 792 đối tượng nghiên cứu là hành khách sử dụng phương tiện giao thông công cộng tại bến xe miền Đông, bến xe miền Tây, ga Sài Gòn, sân bay Tân Sơn Nhất tham gia phỏng vấn tại phòng chờ, phòng bán vé, phòng khởi hành và căn tin.
Theo tác giả nghiên cứu phân tích, nghiên cứu được tiến hành bao gồm 02 giai đoạn đầu kỳ và cuối kỳ với tổng cộng 1.582 hành khách và nhân viên giao thông công cộng được chọn tại 04 điểm giao thông công cộng tại TP.Hồ Chí Minh. Không có sự khác biệt thống kê về tuổi, giới ở những người tham gia phỏng vấn đầu kỳ và cuối kỳ.
Trong đánh giá cuối kỳ, tỷ lệ hút thuốc lá giảm hơn so với khảo sát đầu kỳ (18,4%; 25;4%). Tuy nhiên, phản ứng của người hút thuốc lá ở các khu vực công cộng và việc yêu cầu dừng hút thì tương tự như nhau giữa hai cuộc khảo sát. Hơn một nửa người hút thuốc dừng hút ngay lập tức và một phần ba đi đến nơi khác để hút. Ngoài ra, tỷ lệ hút thuốc ở những nơi công cộng giảm từ 17,9% đến 9,6%.
Không có sự khác biệt về tình trạng hút thuốc lá thụ động giữa đánh giá đầu kỳ và cuối kỳ. Trung bình trong một tuần, những người hút thuốc thụ động hít phải khói thuốc 13,3 lần trong năm 2011 (đầu kỳ) và 13,1 trong năm 2012 (cuối kỳ). Hơn 80% những người hút thuốc lá thụ động thường hít phải khói thuốc tại nơi công cộng và nơi làm việc.
So sánh với kết quả trước can thiệp, đánh giá này cho thấy tỷ lệ hút thuốc thấp hơn ở hành khách, tài xế và phụ xe trong các phương tiện giao thông công cộng. Ngoài ra, có nhiều tài xế và phụ xe yêu cầu hành khách dừng hút thuốc trên phương tiện giao thông công cộng của mình. Trong khảo sát cuối kỳ, tỷ lệ người hút thuốc hiện nay có ý định bỏ thuốc thấp hơn so với đầu kỳ và họ thường có ý định bỏ thuốc hơn 6 tháng. Nhóm không có ý định bỏ thuốc nguyên nhân chính là nghiện.
Tác giả nghiên cứu có khuyến nghị cần truyền thông rộng rãi về quy định cấm hút thuốc nơi công cộng cho hành khách và nhân viên tại các bến xe, nhà ga; phổ biến thông điệp phản đối người hút thuốc và các quy định cấm hút thuốc nơi công cộng.
Chúng ta biết rằng, hút thuốc lá là một thói quen lâu đời, phổ biến ở khắp nơi trên thế giới. Ở nước ta, “Điếu thuốc, miếng trầu là đầu câu chuyện” nên việc hút thuốc lá cũng phổ biến, từ các cuộc trò chuyện thông thường cho đến cúng giỗ, hỏi cưới, tiệc tùng. Nhiều người đã biết tác hại của thuốc lá, song hiện nay số lượng người hút thuốc lá vẫn còn nhiều và ngày càng trẻ hóa. Thuốc lá hầu như được bày bán ở khắp mọi nơi từ vỉa hè, tạp hóa, cửa hàng kinh doanh lớn, nhỏ, trung tâm thương mại cho đến các địa điểm dịch vụ như quán nhậu, cà phê, karaoke, …. Vì thế việc tìm mua một bao thuốc lá là chuyện hết sức dễ dàng.
Thị trường thuốc lá hiện nay cũng khá đa dạng và phong phú với nhiều loại thuốc lá mới xuất hiện, đáp ứng nhu cầu về sở thích cũng như túi tiền của người tiêu dùng. Hơn nữa việc quảng cáo thuốc lá với nhiều chiêu trò ngày càng tinh vi, đẹp mắt, hấp dẫn… nhằm giữ chân những người đang hút thuốc lá và lôi cuốn, hấp dẫn những bạn trẻ tò mò muốn thử nghiệm cảm giác hút thuốc lá.
Người hút thuốc lá ít khi nhớ ra là mình đã hút thuốc từ khi nào, chỉ biết rằng với họ bây giờ điều đó đã trở thành một thói quen. Bằng việc đưa ra các nguyên nhân khác nhau cả chủ quan và khách quan, những người hút thuốc dù biết khói thuốc lá nguy hại đến sức khỏe nhưng thuốc lá đôi lúc đã trở thành “người bạn” thực sự của họ.
Nicotin là chất gây nghiện mạnh có trong thuốc lá, đây chính là gốc rễ của nghiện thuốc lá và là tác nhân gây ra những triệu chứng mà người đang cai thuốc phải trải qua như: cáu gắt, bồn chồn, nóng nảy, lo âu, trầm cảm, mất ngủ, bối rối, thèm ăn và thèm hút thuốc một cách khó cưỡng lại được. Chính vì vậy, người hút không từ bỏ được thuốc lá hoặc bị tái nghiện thuốc lá sau khi bỏ, nhất là những người hút thuốc lâu năm. Bên cạnh việc cơ thể phản ứng lại với sự vắng mặt của nicotine khi cai thuốc, về mặt tinh thần người hút phải từ bỏ một thói quen do đó rất cần có sự thay đổi lớn trong hành vi, còn về mặt tình cảm người hút thuốc như cảm thấy mình đã đánh mất một người bạn. Vì thế, việc cai thuốc thành công không phải là chuyện dễ thực hiện mà phải trải qua một quá trình; quá trình đó nhanh hay chậm tùy thuộc vào phương pháp cai thuốc và quyết tâm của từng người.
Tại Việt Nam, khi Luật Phòng chống tác hại của thuốc lá có hiệu lực (01/05/2013) thì tại những nơi công cộng, bệnh viện, cơ quan công sở cũng đã rất tích cực xây dựng môi trường làm việc không thuốc lá. Tuy nhiên, tại một số nơi công cộng, khu vui chơi, giải trí thì việc hút thuốc lá vẫn diễn ra. Nguyên nhân chủ yếu là do nhận thức của người dân về tác hại của thuốc lá chưa cao, ý thức chấp hành luật chưa nghiêm. Bên cạnh đó, nhiều cơ quan, đơn vị vẫn chưa quyết liệt trong việc chỉ đạo thực hiện nghiêm Luật Phòng chống tác hại thuốc lá, chế tài không đủ mạnh để xử phạt. Đồng thời, một bộ phận người dân chưa nắm vững các quy định của Luật Phòng chống tác hại thuốc lá.
Để công tác Phòng chống tác hại thuốc lá đạt hiệu quả cao hơn, các ngành, các cấp cần tiếp tục chú trọng đẩy mạnh truyền thông về tác hại của thuốc lá và hút thuốc thụ động; về Luật Phòng chống tác hại thuốc lá và các văn bản hướng dẫn thi hành. UBND các xã, phường, thị trấn; các cơ quan, đơn vị tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra việc tuân thủ các quy định của Luật Phòng chống tác hại thuốc lá tại địa bàn quản lý. Bên cạnh đó, rất cần ý thức của mỗi cá nhân trong cộng đồng trong việc cùng chung tay xây dựng môi trường không khói thuốc lá.
Nguyên Khải