Tại Hội nghị khoa học Hội hành nghề y tế tư nhân Khánh Hòa – TP Hồ Chí Minh tổ chức tháng 10/2016 tại TP Nha Trang. Điều dưỡng Trương Thị Bích Liên – Trung tâm Dịch vụ Bệnh viện Đa khoa tỉnh Khánh Hòa báo cáo đề tài nghiên cứu “Phục hồi chức năng bàng quang bằng phương pháp vật lý”.
Theo tác giả nghiên cứu, trong thực hành lâm sàng có thể gặp một số bệnh nhân bị bí tiểu sau mổ, sau sanh hoặc sau các bệnh thần kinh, não … Đó là những trường hợp bí tiểu không do tổn thương cơ học trên hệ Thận- Niệu mà do các rối loạn thần kinh điều khiển bàng quang. Những trường hợp nhẹ, bệnh nhân có thể khỏi sau vài giờ đến vài ngày, với sự điều trị của bác sĩ và sự trợ giúp của điều dưỡng. Tuy nhiên cũng có những trường hợp bệnh nhân bị bí tiểu kéo dài khiến phải mở thông bàng quang ra da. Phẫu thuật này tuy nhẹ nhàng nhưng có thể mang lại các phiền toái cho bệnh nhân trong thời gian dài như bẩn, làm giảm chất lượng cuộc sống của bệnh nhân và có thể gây các biến chứng như nhiễm trùng đường tiểu, nhiễm trùng ngược dòng, teo bàng quang, sỏi bàng quang …
Trong thời gian qua, tại Trung tâm Dịch vụ Bệnh viện Đa khoa tỉnh Khánh Hòa đã áp dụng phương pháp “huấn luyện bàng quang kết hợp bài tập Kegel”, là phương pháp vật lý không dùng thuốc, để phục hồi hoạt động của bàng quang, giúp các bệnh nhân này có thể tự đi tiểu lại mà không phải mổ mở thông bàng quang.
Về phương pháp tập bàng quang theo Điều dưỡng Bích Liên, dựa vào áp lực ban đầu, xây dựng một chương trình tập luyện bàng quang, giúp bệnh nhân dùng cơ bụng và cơ sàn chậu ép bàng quang tăng dần áp lực, cho đến khi tăng được áp lực bàng quang đến 70 cm nước (bằng áp lực bàng quang khi tống xuất nước tiểu bình thường).
Do Bệnh viện Đa khoa tỉnh Khánh Hòa không có máy đo áp lực bàng quang, tác giả nghiên cứu cùng cộng sự dưới sự hướng dẫn của các bác sĩ chuyên khoa niệu, tự tạo dụng cụ để tập cho bệnh nhân, dụng cụ gồm có trụ có móc di chuyển lên xuống được, có vạch thước đo (từ 0 – 80cm). Dụng cụ này dựa trên nguyên tắc và mẫu giống như dụng cụ đo áp lực bàng quang đã từng được sử dụng tại Bệnh viện Khánh Hòa vào những năm cuối của thập niên 1990. Ngày nay ở các nước tiên tiến đều tập bàng quang bằng các máy tạo xung điện để tăng trương lực cơ bàng quang.
Quy trình tập như sau: Đặt thông tiểu giữ lại (Foley). Đặt dụng cụ tập cạnh giường bệnh nhân, vạch 0 ngang với cổ bàng quang. Treo ống nối dẫn lưu nước tiểu qua móc. Bắt đầu móc để ở mức thấp nhất mà bệnh nhân có thể rặn để nước tiểu qua được. Nối ống thông tiểu vào túi chứa nước tiểu (qua ống nối) đặt thấp bên dưới.
Mỗi 2-3 ngày nâng móc lên 5-10cm. Hướng dẫn bệnh nhân cứ mỗi 2-3 giờ rặn tiểu một lần. Cố rặn sao cho nước tiểu vượt qua được chỗ cao nhất của ống dẫn lưu, thoát ra ngoài. Đến khi khoảng cách được trên 60 cm thì rút thông tiểu, cho bệnh nhân tự đi tiểu.
Trong thời gian đó, phối hợp hướng dẫn bệnh nhân thực hành bài tập Kegel.
Bài tập cơ sàn chậu (bài tập Kegel):
Sàn chậu gồm một nhóm cơ tạo nên thành dưới của ổ bụng (tiểu khung) có chức năng nâng đỡ các tạng ở trong ổ bụng, làm tăng áp lực trong ổ bụng trong các hoạt động đi tiểu, đi cầu … Cơ sàn chậu đóng vai trò quan trọng trong việc đi tiểu. Cơ sàn chậu yếu hoặc suy giảm chức năng có thể dẫn đến những khó khăn khi kiểm soát bàng quang và trực tràng. Bài tập Kegel giúp luyện tập cơ sàn chậu và cơ bụng để các nhóm cơ này khỏe mạnh.
Thực hành các bài tập Kegel từ dễ đến khó:
Mục đích của bài tập Kegel là cải thiện sự kiểm soát đi tiểu bằng cách tăng cường trương lực các cơ cùng – mu (PC-pubococcygeus) của sàn chậu và thành bụng.
Kegel ban đầu là một bài tập phổ biến cho phụ nữ mang thai để luyện tập sàn chậu cho giai đoạn sau của thai kỳ và sinh con. Bài tập Kegel được cho là tốt để điều trị sa âm đạo và ngăn ngừa sa tử cung ở phụ nữ và điều trị khó tiểu ở nam giới do u xơ tiền liệt tuyến (BPH) và viêm tuyến tiền liệt. Bài tập Kegel có thể có ích trong điều trị tiểu không tự chủ ở cả nam giới và phụ nữ. Bài tập này cũng góp phần điều trị chứng són tiểu, bí tiểu sau sinh, sau các phẫu thuật cắt bỏ U tuyến tiền liệt, phẫu thuật tạo hình bàng quang bằng ruột (không chuyển lưu nước tiểu), sau sinh, PT cắt tử cung, tạo hình vách âm đạo, chứng bàng quang thần kinh dạng nhão (giảm trương lực – flasque). Trong trường hợp này bài tập Kegel giúp tăng cường lực co thắt của cơ bụng và cơ đáy chậu giúp bệnh nhân gia tăng áp lực bàng quang khi rặn đi tiểu. Sự phối hợp này giúp cho bài tập huấn luyện bàng quang nhanh có kết quả hơn.
Có 4 bài tập Kegel từ dễ đến khó gồm:
(1) giữ chặt rồi thả cơ cùng mu (PC-pubococcygeus) ra, thực hiện trong vòng 10 giây. Làm đi làm lại 3 lần như thế, giữa mỗi lần nghỉ 10 giây. Giữ chặt rồi thả cơ cùng mu(PC-pubococcygeus) ra trong vòng 5 giây. Làm đi làm lại 5 lần. Giữa mỗi lần nghỉ 10 giây. Giữ chặt rồi thả cơ cùng mu (PC-pubococcygeus) ra trong vòng 30 giây. Làm đi làm lại 3 lần. Giữa mỗi lần nghỉ 10 giây.
(2) Siết chặt và giữ cơ cùng mu trong 5 giây. Làm đi làm lại 10 lần. Thả ra rồi làm lại. Giữ chặt rồi thả cơ cùng mu ra 10 lần. Làm đi làm lại 3 lần. Giữ chặt rồi thả cơ cùng mu trong khi đếm từ 1 đến 10. Tốc độ nhanh chậm tùy ý. Siết chặt cơ cùng mu và giữ như thế càng lâu càng tốt. Tốt nhất là giữ trong vòng 2 phút.
(3) Giữ chặt và thả cơ cùng mu ra liên tục trong khoảng 30 lần. Giữ chặt cơ cùng mu đến mức có thể. Giữ trong vòng 20 giây. Lặp đi lặp lại 5 lần. Giữa mỗi lần nghỉ 30 giây.
(4) Giữ chặt rồi thả cơ cùng mu 2 phút mỗi ngày. Làm đi làm lại nhiều lần.
Tác giả Trương Thị Bích Liên có kết luận, tập luyện bàng quang kết hợp thực hành bài tập Kegel giúp các bệnh nhân bị bí tiểu kéo dài do hội chứng bàng quang thần kinh dạng nhão (thường gặp sau mổ, sau sinh hoặc bệnh lý nhồi máu não lan tỏa) và các sản phụ sau sanh có thể đi tiểu chủ động trở lại mà không phải chịu phẫu thuật mở thông bàng quang ra da (với các bất tiện và biến chứng của nó).
Tuy nhiên việc tập luyện cần kiên trì, chịu khó. Sự hợp tác của bệnh nhân và gia đình bệnh nhân là yếu tố rất quan trọng trong sự thành công của công việc này.
Anh Duy