Sa sút trí tuệ là một trong những gánh nặng sức khỏe toàn cầu, đặc biệt là ở người cao tuổi.
Tính đến năm 2015, số người mắc sa sút trí tuệ trên toàn thế giới ước tính tỉnh 46,8 triệu người. Diễn biến của sa sút trí tuệ kéo dài nhiều năm, người bệnh dần sống phụ thuộc vào người chăm sóc và cuối cùng tử vong chủ yếu do nhiễm khuẩn. Sa sút trí tuệ tác động đến người bệnh và còn là gánh nặng kéo dài với gia đình, người chăm sóc và hệ thống y tế.
Theo các chuyên gia Lão khoa, sa sút trí tuệ nếu được điều trị và quản lý ngay từ giai đoạn sớm sẽ có hiệu quả tốt hơn, giúp cải thiện chức năng nhận thức, cải thiện chất lượng cuộc sống cho người bệnh. Do vậy vấn đề chẩn đoán sớm sa sút trí tuệ, trong đó các trắc nghiệm đánh giá nhận thức trên lâm sàng đóng vai trò quan trọng. Có nhiều bộ trắc nghiệm đánh giá nhận thức đã và đang được sử dụng trên thế giới và có giá trị nhất định trong chẩn đoán sàng lọc sa sút trí tuệ. Một trong số đó là trắc nghiệm đánh giá nhận thức Montreal (MOCA); trắc nghiệm này thực hiện khá nhanh, đánh giá được tương đối toàn diện chức năng nhận thức và đã được nghiên cứu đánh giá nhiều nơi trên thế giới cho kết quả sàng lọc phát hiện suy giảm nhận thức hiệu quả.
Vừa qua nhóm tác giả nghiên cứu Lê Văn Ích cùng cộng sự Bệnh viện Hữu Nghị, Bệnh viện Lão khoa Trung ương, Trường đại học Y Hà Nội thực hiện nghiên cứu mô tả cắt ngang, chọn mẫu thực hiện báo cáo đề tài Đánh giá nhận thức trên người cao tuổi bằng trắc nghiệm đánh giá nhận thức Montreal (MOCA). Tiêu chuẩn chọn đối tượng nghiên cứu là bệnh nhân ≥ 60 tuổi đến khám vì có phàn nàn suy giảm nhận thức; bệnh nhân ý thức tỉnh, tiếp xúc tốt, đồng ý tham gia nghiên cứu. Tác giả không chọn những đối tượng đang có bệnh lý cấp, mạn tính gây ảnh hưởng đến khả năng làm trắc nghiệm thần kinh tâm lý (nhồi máu cơ tim, đột quỵ, viêm phổi…); hoặc giảm thị lực, giảm thính lực không thể làm trắc nghiệm. Tác giả cho biết lĩnh vực nhận thức trong bộ trắc nghiệm MOCA gồm trí nhớ, ngôn ngữ, thị giác không gian, chức năng điều hành và chú ý.
Tác giả Lê Văn Ích báo cáo phân tích, nghiên cứu có sự tham gia 241 đối tượng nghiên cứu; tuổi trung bình nhóm nhận thức bình thường là 61,9 (có 85 đối tượng nghiên cứu); còn nhóm suy giảm nhận thức có 156 người, độ tuổi trung bình là 73,6. Số năm đi học trung bình nhóm suy giảm nhận thức là 6,5 thấp hơn nhóm nhận thức bình thường là 9,9. Tỷ lệ nữ/năm là 1,36. Tỷ lệ lao động trí óc ở nhóm nhận thức bình thường cao hơn so với nhóm suy giảm nhận thức.
Tổng điểm MOCA ở hai nhóm nhận thức bình thường và suy giảm nhận thức trong nghiên cứu lần lượt là 22,1 và 12,3. Tác giả phân tích, điểm trắc nghiệm MOCA của nhóm nhận thức bình thường cao hơn nhóm suy giảm nhận thức, sự khác biệt này có ý nghĩa thống kê (p < 0,05). Điểm từng lĩnh vực nhận thức của trắc nghiệm MOCA ở nhóm nhận thức bình thường đều cao hơn nhóm suy giảm nhận thức và sự khác biệt có ý nghĩa thống kê.
Khi tính toán phân tích, diện tích dưới đường cong của trắc nghiệm MOCA phân biệt giữa nhận thức bình thường và suy giảm nhận thức là 0,940. Điểm cắt chẩn đoán tối ưu của trắc nghiệm MOCA để chẩn đoán sàng lọc suy giảm nhận thức trong nghiên cứu là 19/20. Ở điểm cắt 19/20 này, độ nhạy và độ đặc hiệu trong sàng lọc suy giảm nhận thức của trắc nghiệm MOCA là 94,2% và 77,6%.
Tác giả nghiên cứu kết luận, MOCA là trắc nghiệm sàng lọc suy giảm nhận thức có giá trị trên người Việt Nam với độ nhạy và độ đặc hiệu tốt. Với khả năng đánh giá được nhiều lĩnh vực chức năng nhận thức, MOCA có giá trị trong sàng lọc nhiều thể sa sút trí tuệ khác nhau. Hạn chế của nghiên cứu là chưa đánh giá sàng lọc đối với suy giảm nhận thức nhẹ và trong sàng lọc suy giảm nhận thức ở cộng đồng.
Theo các chuyên gia lão khoa, do già hóa dân số mô hình bệnh tật thay đổi, các bệnh mạn tính tăng lên, trong đó có bệnh sa sút trí tuệ. Sa sút trí tuệ có đặc điểm giảm trí nhớ ngắn hạn, ít nhất có lĩnh vực như giảm ngôn ngữ, giảm trí nhớ vận động, giảm trí nhớ cảm giác, giảm khả năng tổng hợp, suy luận. giảm chức năng điều hành, giảm hoạt động xã hội. Có khoảng 6 - 10% người trên 60 tuổi mắc sa sút trí tuệ. Các thể sa sút trí tuệ thường gặp là bệnh Alzheimer và sa sút trí tuệ thể Lewy (50 – 75%); sa sút trí tuệ do mạch máu (15 – 20%); sa sút trí tuệ liên quan đến rượu; đối với người dưới 65 tuổi, sa sút trí tuệ thùy trán – thái dương chiếm 50% tất cả sa sút trí tuệ.
Các yếu tố nguy cơ của bệnh Alzheimer là tuổi, tiền sử gia đình, hội chứng Down, chấn thương sọ não, giới nữ, trầm cảm xuất hiện sau 65 tuổi; suy giảm nhận thức nhẹ. Để đánh giá giảm trí nhớ, thực hiện trắc nghiệm đọc xuôi và đọc ngược dãy số, khác nhau ≥ 3 chữ số gợi ý suy giảm; hoặc cho nghe 3 từ, sau khoảng 5 phút yêu cầu nhắc lại, hoặc cho bệnh nhân xem 3 đồ vật, sau đó giấu đi; 5 phút sau yêu cầu bệnh nhân kể lại. Về trí nhớ là lĩnh vực bị ảnh hưởng nhiều nhất. Có 3 loại trí nhớ là trí nhớ tức thì, trí nhờ gần và trí nhớ xa.
Phúc Nguyên