Bất thường cung động mạch chủ thường gặp trên lâm sàng.
Động mạch dưới đòn phải thường tách từ thân cánh tay đầu, đi trước trong thực quản, uốn cong, đi sau giữa xương đòn rồi cấp máu cho chi trên; có một số trường hợp động mạch dưới đòn phải (Aberrant Right Subclavian Artery – ARSA) tách trực tiếp từ cung động mạch chủ như một nhánh riêng, đi sang phải và quặt ngược sau thực quản. Bệnh lý bất thường động mạch dưới đòn phải này ít gặp và ít được mô tả. Đây là hậu quả của bất thường trong thoái hóa của cung động mạch chủ ở những tuần đầu thai kỳ. Trong trường hợp ARSA bất thường, cung động mạch chủ thoái hóa ở vị trí giữa động mạch cảnh chung và ARSA, vì vậy cản trở sự hợp nhất của chúng thành thân động mạch cánh tay đầu.
Kết quả, cung động mạch chủ tách ra 4 nhánh lớn: động mạch cảnh chung trái; động mạch cảnh chung phải; động mạch dưới đòn trái và động mạch dưới đòn phải bất thường. Sau đó, ARSA sẽ đi từ bên trái cột sống, phía sau thực quản và khí quản sang chi trên bên phải và được gọi là động mạch dưới đòn phải quặt sau thực quản.
Theo các chuyên gia chẩn đoán hình ảnh, bệnh nhân có bất thường này thường không có biểu hiện lâm sàng, đa số phát hiện tình cờ, một số bệnh nhân có rối loạn nuốt (Dysphasia lusoria) nhưng không trầm trọng. Chẩn đoán chủ yếu dựa vào siêu âm, chụp cắt lớp vi tính hay chụp cộng hưởng từ. Chụp cắt lớp vi tính có nhiều ưu điểm so với chụp mạch qua da, nó tạo ảnh nhiều bình diện bằng nhiều phần mềm, vừa quan sát được mạch máu, vừa đánh giá được mối tương quan các cấu trúc giải phẫu lân cận.
Từ tháng 11/2016 đến tháng 5/2017, nhóm tác giả nghiên cứu Lê Đức Nam cùng cộng sự Bệnh viện Hữu Nghị, Trường Đại học Y Thái Nguyên, Bệnh viện Chợ Rẫy thực hiện nghiên cứu tiến cứu mô tả cắt ngang, báo cáo đề tài “Vai trò cắt lớp vi tính trong bất thường giải phẫu động mạch dưới đòn phải quặt ngược sau thực quản”. Đối tượng nghiên cứu là 293 bệnh nhân được chụp cắt lớp vi tính 64 dãy toàn thân tại Bệnh viện Hữu Nghị. Tiêu chuẩn loại trừ là những bệnh nhân bị nhiễu ảnh, vôi hóa thành mạch nhiều, hẹp tắc >50% đường kính mạch; bệnh nhân đã điều trị can thiệp chủ ngực.
Tác giả nghiên cứu phân tích, động mạch dưới đòn phải bất thường có thể phối hợp với các bất thường tim mạch khác. Các dạng biến thể của cung động mạch chủ có thể phối hợp với bất thường động mạch dưới đòn phải. Tác giả nhận xét, hay gặp nhất là dạng thân chung của động mạch cảnh chung trái và phải cùng với bất thường động mạch dưới đòn, dạng này chiếm tỉ lệ 20 – 29%. Trong nghiên cứu có 01 trường hợp thuộc nhóm này. Túi thừa động mạch, Kommerell, có thể thấy ở nguyên ủy của nhánh này và tỉ lệ xuất hiện có thể lên tới 60% các trường hợp, được coi là dấu vết còn lại của cung động mạch chủ phải. Trong nghiên cứu không có trường hợp nào túi thừa động mạch.
Một thống kê của tác giả nghiên cứu Klinkhamer năm 1966 có 29% trường hợp bất thường động mạch dưới đòn phải kết hợp thân chung động mạch cảnh gốc phải và trái; 100% trường hợp bất thường động mạch dưới đòn phải mà không có sự kết hợp thân chung động mạch cảnh. Trong nghiên cứu, tác giả báo cáo có 20% trường hợp là kết hợp với thân chung động mạch cảnh phải và trái. Tác giả cho rằng sự kết hợp 2 dạng bất thường này góp phần giải thích cho biểu hiện khó nuốt của bệnh nhân trên lâm sàng.
Các trường hợp động mạch dưới đòn phải bất thường phần lớn được phát hiện ngẫu nhiên; tuy nhiên một số trường hợp có biểu hiện khó nuốt và nuốt nghẹn do sự đè ép của động mạch vào thực quản, gọi là Dysplasia Lursoria. Sự nuốt nghẹn và tỉ lệ bệnh không tương đồng nhau. Một số tác giả nghiên cứu lưu ý cần chú ý những bệnh nhân có bất thường động mạch dưới đòn phải khi thực hiện siêu âm tim qua đường thực quản hoặc nội soi dạ dày, cần tránh đè ép lên đoạn động mạch dưới đòn phải đi ở phía sau thực quản có thể làm giảm sự tưới máu cho chi trên bên phải.
Tác giả nghiên cứu nhận xét, chẩn đoán hình ảnh có giá trị cho chẩn đoán bất thường này. Siêu âm trước sinh giúp tầm soát bệnh lý này. Đối với người trưởng thành, chụp cắt lớp vi tính giúp chẩn đoán bệnh, dựng hình đường đi mạch máu, giúp can thiệp, bên cạnh đó còn giúp phát hiện các bất thường đi kèm khác. Chụp cản quang Barrit thực quản giúp đánh giá mức độ hẹp thực quản do bị chèn ép bởi động mạch dưới đòn, một số trường hợp giúp định hướng điều trị. Tác giả nghiên cứu cho rằng việc điều trị bệnh lý này không cần thiết, tuy nhiên những trường hợp gây chèn ép thực quản và khí quản, có triệu chứng lâm sàng nên cân nhắc vấn đề điều trị bằng phẫu thuật hoặc can thiệp mạch.
Hữu Lai