Thời kỳ trước khi có điều trị ARV, ở trẻ HIV viêm phổi do vi khuẩn khá thường gặp, nhờ áp dụng điều trị ARV, tỷ lệ viêm phổi ở trẻ HIV giảm xuống còn tương tự như trẻ không nhiễm HIV. Tỷ lệ mắc bệnh viêm đường hô hấp dưới cấp tính ở trẻ nhiễm HIV kèm theo viêm phổi kẽ mạn tính cao hơn ở trẻ không nhiễm HIV tới 10 lần. Tỷ lệ tử vong do viêm phổi trên trẻ HIV ở bệnh viện là 7% so với 1,5% ở trẻ không nhiễm HIV.
Nhiễm khuẩn gặp ở tất cả các hệ cơ quan, tuy nhiên viêm phổi là phổ biến nhất (67%), trong đó phế cầu và tụ cầu vàng là vi khuẩn gram dương hay gặp nhất và K.pneumonia là vi khuẩn gram âm hay gặp nhất. Việc chẩn đoán sớm và điều trị đúng viêm phổi góp phần rất quan trọng làm giảm tỷ lệ tử vong của trẻ HIV/AIDS. Nhóm tác giả nghiên cứu Nguyễn Văn Lâm Bệnh viện nhi trung ương tiến hành nghiên cứu này với mục tiêu nghiên cứu đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng viêm phổi do vi khuẩn ở trẻ HIV/AIDS.
Bác sĩ Nguyễn Văn Lâm cho biết, đối tượng nghiên cứu là tất cả các bệnh nhân từ 1 tháng – 15 tuổi được chẩn đoán viêm phổi do vi khuẩn trên bệnh nhân đã xác định HIV vào viện từ tháng 1/2010 đến tháng 1/2014. Tiêu chuẩn chọn bệnh nhân là trẻ từ 1 tháng – 15 tuổi xác định là viêm phổi do vi khuẩn ở bệnh nhi HIV vào điều trị tại khoa truyền nhiễm Bệnh viện nhi trung ương. Tiêu chuẩn chẩn đoán viêm phổi và HIV/AIDS dựa theo tiêu chuẩn của Tổ chức y tế thế giới (WHO). Nghiên cứu được thực hiện tại Khoa truyền nhiễm Bệnh viện nhi trung ương.
Tác giả nghiên cứu phân tích báo cáo có 50 đối tượng nghiên cứu đủ điều kiện tham gia nghiên cứu trên tổng số 173 bệnh nhân HIV/AIDS bị viêm phổi điều trị, chiếm tỷ lệ 28,9%. Nam giới chiếm 52,6%; nữ giới chiếm 47,4%. Tuổi trung bình đối tượng nghiên cứu là 34,2 tháng. Bác sĩ Lâm báo cáo, đặc điểm lâm sàng của viêm phổi vi khuẩn/HIV: nhiễm trùng cơ hội hệ hô hấp do vi khuẩn ở bệnh nhân HIV/AIDS thường gặp. Ở trẻ nhỏ, viêm phổi do vi khuẩn thường được chẩn đoán khi trẻ bị sốt, triệu chứng của phổi và X-quang ngực bất thường. Trong trường hợp không có xét nghiệm, sự phân biệt viêm phổi do vi rút hay vi khuẩn bằng cách dựa vào triệu chứng lâm sàng có thể khó khăn. Nghiên cứu có kết quả, biểu hiện ho 91,7%, sốt 83,3%, khó thở 41,7%, rút lõm lồng ngực 33,3%, tức ngực 16,7%, tím tái 16,7%, rối loạn ý thức 8,3%, SpO2<93% 8,3%,phổi có ran 75,0%. Các biểu hiện khác như rối loạn tiêu hóa 58,4%, suy dinh dưỡng 58,3%, phát ban 16,7%, gan to 50,0%, lách to 25,0%, hạch ngoại vi 8,3%.
Về đặc điểm X quang phổi, tổn thương do vi khuẩn chủ yếu là hình ảnh tổn thương tập trung chiếm 66,7%; tổn thương rải rác 16,7%, mô kẽ chỉ chiếm 8,3%, tổn thương phối hợp 8,3%. Theo Nadagir, S. D và cộng sự, hình mờ lan tỏa và hạch rốn phổi là dấu hiệu X-quang thường gặp thấy ở 37,4% và 23,8% ở viêm phổi do vi khuẩn không đặc hiệu.
Đặc điểm miễn dịch và tải lượng HIV: phần trăm tế bào TCD4 không những có giá trị trong đánh giá mức độ suy giảm miễn dịch ở trẻ em mà còn được sử dụng để lập nên giá trị ngưỡng đối với các quyết định điều trị. Trẻ em bình thường cũng hay có các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp, tiêu hóa do nhiều nguyên nhân khác nhau nhưng nếu có các xét nghiệm miễn dịch CTD4 các thầy thuốc lâm sàng có thể kết luận đây là bệnh viêm nhiễm do nhiễm trùng cơ hội hay nhiễm trùng thông thường khi trẻ chưa bị HIV. Trong nghiên cứu suy giảm miễn dịch nặng ở nhóm căn nguyên vi khuẩn 83,4%.
Nồng độ HIV-ARN huyết tương chỉ điểm mức độ nhân lên của HIV và tốc độ phá hủy tế bào CD4. Nghiên cứu chúng tôi thấy tải lượng HIV>5000 copies/ml gặp 75% do vi khuẩn; phối hợp vi rút và vi khuẩn 74,1%. Tỷ lệ tử vong ở nhóm vi khuẩn là 8,3% thấp hơn nhóm đồng nhiễm vi rút (21,1%), P<0,05%. Tác giả nghiên cứu cho biết, liên quan đến tỷ lệ tử vong của từng loại vi rút, vi khuẩn theo Punpanich, W. và cộng sự, CMV có mối liên quan chặt chẽ với HIV ở các bệnh nhân tử vong do viêm phổi (OR = 14,4; 95% CI, 6,7-30,8). Kết quả cho thấy tỷ lệ tử vong trong nhóm xét nghiệm dương tính với vi khuẩn gram âm là 0/11(0%). Như vậy điều trị căn nguyên viêm phổi do vi khuẩn gram âm gặp nhiều khó khăn hơn so với điều trị vi khuẩn gram dương.
Bác sĩ Nguyễn Văn Lâm kết luận cho nghiên cứu, về lâm sàng, viêm phổi vi khuẩn thường có biểu hiện nặng: khó thở (61,8%), tím tái (47,1%). Viêm phổi vi khuẩn thường có kèm rối loạn tiêu hóa (83,3%). Lao và nấm biểu hiện lâm sàng rất nghèo nàn. PJP thường gặp ở giai đoạn suy giảm miễn dịch nặng với các triệu chứng của suy hô hấp cấp tính như ho, khó thở và tím tái.
Về cận lâm sàng: X-quang viêm phổi do vi khuẩn là tổn thương tập trung (66,7%). 74,6% số bệnh nhân viêm phổi/HIV có suy giảm miễn dịch nặng và 65,3% có tải lượng HIV>5000 copies/ml.
Lâm Quyên