Theo tổ chức Y tế thế giới, rối loạn phân ly là tình trạng mất một phần hay mất hoàn toàn sự hợp nhất bình thường giữa trí nhớ, quá khứ, ý thức về đặc tính cá nhân với những cảm giác trực tiếp và sự kiểm soát vận động của cơ thể. Tỷ lệ rối loạn phân ly có sự thay đổi do chịu ảnh hưởng của các nền văn hóa khác nhau.
Các chuyên gia tâm thần học cho biết, bệnh cảnh lâm sàng của rối loạn phân ly rất đa dạng, biểu hiện nhiều triệu chứng, từ các triệu chứng tâm thần đến các triệu chứng cơ thể. Do vậy có những khó khăn, nhầm lẫn trong chẩn đoán giữa triệu chứng cơ thể và thực thể; ảnh hưởng đến việc điều trị kém hiệu quả, làm cho bệnh trở thành mãn tính. Tỷ lệ chẩn đoán nhầm của bệnh khoảng hơn 8%. Trong các triệu chứng của rối loạn phân ly các triệu chứng vận động, quên và co giật là các triệu chứng thường gặp trên lâm sàng.
Các chuyên gia cho rằng, rối loạn phân ly gặp ở nhiều lứa tuổi, có nhiều trường hợp ở lứa tuổi vị thành niên. Lứa tuổi vị thành niên là giai đoạn có tâm lý nổi bật, hoạt động nhận thức phát triển không ngừng; đời sống cảm xúc phong phú, đa dạng. Trước những ảnh hưởng môi trường sống không thuận lợi, nhóm tuổi vị thành niên phải đối mặt với nhiều áp lực trong cuộc sống, dễ có những cảm xúc hành vi không phù hợp, trong đó có rối loạn phân ly.
Từ tháng 9/2014 đến tháng 8/2015, nhóm tác giả nghiên cứu Nguyễn Văn Tuấn cùng cộng sự trường Đại học Y Hà Nội thực hiện nghiên cứu mô tả cắt ngang báo cáo đề tài “Đặc điểm rối loạn vận động, quên và co giật bệnh nhân rối loạn phân ly lứa tuổi vị thành niên”. Đối tượng nghiên cứu là 45 bệnh nhân ở độ tuổi 11-19 tuổi, được chẩn đoán xác định rối loạn phân ly theo ICD-10; điều trị nội trú tại Viện Sức khỏe Tâm thần.
Tác giả nghiên cứu báo cáo, độ tuổi trung bình đối tượng nghiên cứu là 16,3; nam giới chiếm 22,2%; nữ giới 77,8%; sống ở nông thôn 66,7%; thành phố 8,9%; trình độ học vấn trung học cơ sở 62,2%; trung học phổ thông 15,6%.
Nhóm tuổi từ 17-19 chiếm tỷ lệ cao nhất 53,3%. Tuổi khởi phát các triệu chứng là 15,9. Trong nghiên cứu, không có bệnh nhân nào được chẩn đoán sững sờ phân ly, trốn nhà phân ly. Có 4,4% bệnh nhân có biểu hiện quên phân ly với đặc điểm xuất hiện đột ngột, xảy ra từng cơn và quên chọn lọc những nội dung liên quan đến sang chấn tâm lý, nội dung thay đổi khác nhau.
BS Tuấn báo cáo, nghiên cứu quên phân ly được tiến hành cho thấy hầu hết là quên ngược chiều, hiếm gặp quên thuận chiều, quên liên quan trực tiếp yếu tố sang chấn tâm lý và không có tổn thương thực thể trên lâm sàng, cận lâm sàng. Quên phân ly cải thiện rõ rệt sau khi điều trị bằng phương pháp tâm lý cũng như thuốc chống trầm cảm. Bệnh nhân phân ly quên các sự việc có liên quan đến sang chấn tâm lý như một hình thức né tránh, loại bỏ những mâu thuẫn ra khỏi suy nghĩ.
Tác giả nghiên cứu cho biết, kết quả nghiên cứu có 11% đối tượng nghiên cứu có biểu hiện liệt. Phản xạ gân xương bệnh lý hầu như không có tại các khu vực có biểu hiện liệt ở bệnh nhân rối loạn phân ly. Có nghiên cứu tác giả Baker nhận xét, liệt không cân xứng, mất cảm giác không theo định khu giải phẫu, phản xạ gân xương cơ bình thường. Triệu chứng liệt mất đi nhanh chóng khi điều trị liệu pháp ám thị và hóa dược tâm thần, sự hồi phục không tuân theo nguyên tắc giống như liệt trong bệnh lý thực thể từ gốc chi đến ngọn chi. Khi dùng giả dược cho bệnh nhân liệt phân ly thấy thành công rõ rệt, đây là đặc điểm giúp phân biệt triệu chứng liệt trong rối loạn phân ly với các bệnh lý thực tổn.
Trong nghiên cứu, có 11% bệnh nhân có triệu chứng run, đặc điểm run xuất hiện thành cơn, có biểu hiện lặp lại giống nhau, biên độ run lớn quan sát thấy, xuất hiện liên quan đến sang chấn tâm lý. Có 2/5 run 2 chân; 1/5 run nửa người; 1/5 run toàn thân; 1/5 run vị trí mặt. Tác giả lưu ý, run biểu hiện không nhất quán, thay đổi cường độ và tần số, chịu ảnh hưởng từ môi trường xung quanh.
Kết quả nghiên cứu có 8,9% bệnh nhân có biểu hiện rối loạn phát âm, mất tiếng. Có 4 bệnh nhân chỉ không nói được chọn lọc một số nội dung và khóc vẫn thành tiếng. Thăm khám không tìm thấy tổn thương não cũng như cơ quan phát âm. Khi sử dụng liệu pháp ám thị bệnh nhân lại phát âm, nói ê a từng từ và nói dễ dàng.
BS Tuấn báo cáo có 42,2% bệnh nhân xuất hiện co giật phân ly sau sang chấn tâm lý, vị trí giật đa dạng; có bệnh nhân co quắp toàn thân; có bệnh nhân co quắp tay, tư thế tay bất thường; trong cơn co giật phân ly, bệnh nhân không rối loạn ý thức, mắt luôn hấp háy. Cơn co giật phân ly điều trị bằng liệu pháp ám thị thuyên giảm rõ rệt. Tác giả lưu ý, cơn giống co giật là triệu chứng thường gặp ở trẻ vị thành niên mắc rối loạn phân ly (chuyển di). Có ý kiến chuyên gia cho rằng mối liên hệ giữa cái chết, ngất xỉu và co giật là sự đe dọa đến tính mạng từ môi trường. Cơn co giật có tiềm năng thứ phát và biểu hiện từng đợt ít gây suy giảm chức năng hơn các cơn đột quỵ, nó là triệu chứng như cách vô thức.
Lâm Quyên