Theo Tổ chức Y tế Thế giới, rối loạn phân ly là tình trạng mất một phần hay hoàn toàn sự hợp nhất bình thường giữa trí nhớ, quá khứ, ý thức về đặc tính cá nhân với những cảm giác trực tiếp và sự kiểm soát vận động của cơ thể. Tỉ lệ rối loạn phân ly có sự thay đổi do chịu ảnh hưởng của các nền văn hóa khác nhau.
Các chuyên gia tâm thần cho biết, bệnh cảnh lâm sàng của rối loạn phân ly rất đa dạng, biểu hiện bằng nhiều loại triệu chứng; từ các triệu chứng tâm thần đến các triệu chứng cơ thể. Do vậy có những khó khăn, nhầm lẫn trong quá trình chẩn đoán giữa triệu chứng cơ năng và thực thể, làm điều trị kém hiệu quả, có khi bệnh trở nên mạn tính. Theo thống kê của Viện Sức khỏe Tâm thần, có khoảng 8,4% bệnh nhân rối loạn phân ly đã bị chẩn đoán nhầm. Trong các triệu chứng của rối loạn phân ly, các triệu chứng vận động, quên và co giật là các triệu chứng thường gặp trên lâm sàng.
Rối loạn phân ly gặp ở nhiều lứa tuổi, có nhiều trường hợp ở lứa tuổi vị thành niên. Giai đoạn tuổi vị thành niên có hoạt động tâm sinh lý nổi bật, hoạt động nhận thức cũng phát triển không ngừng.
Đời sống của lứa tuổi vị thành niên phong phú và đa dạng, với ảnh hưởng môi trường không thuận lợi, nhóm tuổi vị thành niên phải đối mặt nhiều áp lực trong cuộc sống, dễ dẫn đến những cảm xúc hành vi không phù hợp, trong đó có rối loạn phân ly.
Từ tháng 9/2014 đến tháng 8/2015, nhóm tác giả nghiên cứu Nguyễn Văn Tuấn cùng cộng sự Trường Đại học Y Hà Nội, tiến hành nghiên cứu mô tả cắt ngang báo cáo đề tài “Đặc điểm rối loạn vận động, quên và co giật ở bệnh nhân rối loạn phân ly lứa tuổi vị thành niên”. Đối tượng nghiên cứu là 45 bệnh nhân tuổi 11 – 19; được chẩn đoán xác định rối loạn phân ly theo định danh ICD-10, điều trị nội trú tại Viện Sức khỏe Tâm thần.
BS Nguyễn Văn Tuấn phân tích báo cáo, độ tuổi trung bình đối tượng nghiên cứu là 16,3; nam giới chiếm 22,2%; nữ giới chiếm 77,8%; đối tượng nghiên cứu sống ở khu vực nông thôn có tỉ lệ 66,7%; sống ở thị trấn, thành phố 8,9%; có trình độ trung học cơ sở 62,2%; trình độ trung học phổ thông chiếm 15,6%. Nhóm tuổi từ 17-19 chiếm tỉ lệ nhiều nhất 53,3%; nhóm 11-13 tuổi là 8,9%. Tuổi khởi phát các triệu chứng là 15,9 tuổi.
Tác giả nghiên cứu cho biết, kết quả trong nghiên cứu, không có bệnh nhân được chẩn đoán sững sờ phân ly, trốn nhà phân ly, chỉ có 4,4% bệnh nhân nghiên cứu có biểu hiện quên phân ly với đặc điểm xuất hiện đột ngột, xảy ra từng cơn và quên chọn lọc những nội dung liên quan đến sang chấn tâm lý, nội dung thay đổi khác nhau.
Tác giả nhận xét, nghiên cứu quên phân ly được thực hiện, cho thấy quên phân ly hầu hết là quên ngược chiều, hiếm gặp quên thuận chiều, quên liên quan trực tiếp yếu tố sang chấn tâm lý và không có tổn thương thực thể trên lâm sàng, cận lâm sàng. Quên phân ly cải thiện rõ rệt sau khi được điều trị bằng phương pháp tâm lý cũng như thuốc chống trầm cảm. Bệnh nhân phân ly quên các sự việc có liên quan đến sang chấn tâm lý như một hình thức né tránh, loại bỏ những mâu thuẫn ra khỏi suy nghĩ.
Đối với đặc điểm triệu chứng vận động phân ly; tác giả nghiên cứu báo cáo có 11,1% bệnh nhân có biểu hiện liệt. Tác giả nhận xét, phản xạ gân xương bệnh lý hầu như không có; tại các khu vực có biểu hiện liệt ở bệnh nhân rối loạn phân ly. Có tác giả nghiên cứu nước ngoài Baker cho rằng liệt không cân xứng, mất cảm giác không theo định khu giải phẫu, phản xạ gân xương cơ bình thường.
Triệu chứng liệt mất đi nhanh chóng khi điều trị liệu pháp ám thị và hóa dược tâm thần, sự hồi phục không tuân theo nguyên tắc giống như liệt trong bệnh lý thực tổn từ gốc chi đến ngọn chi. Có tác giả cho bệnh nhân liệt phân ly sử dụng giả dược thấy thành công rõ rệt.
Đây là đặc điểm giúp phân biệt triệu chứng liệt trong rối loạn phân ly với bệnh lý thực tổn.
Tác giả cho biết, 80% run ở bệnh nhân xuất hiện thành cơn, nhưng các lần biểu hiện lặp lại giống nhau, biên độ run lớn, người ngoài quan sát thấy, xuất hiện liên quan đến sang chấn tâm lý. Có 2/5 bệnh nhân run 2 chân; 1/5 bệnh nhân run nửa người; 1/5 bệnh nhân run toàn thân; 1/5 bệnh nhân run vị trí nhỏ (mặt). Theo tác giả Katherine, rối loạn chuyển di ở trẻ em, thanh thiếu niên, run biểu hiện không nhất quán, thay đổi cường độ và tần số, chịu ảnh hưởng từ môi trường xung quanh.
Kết quả trong nghiên cứu có 8,9% bệnh nhân có biểu hiện rối loạn phát âm, mất tiếng. Có 2/4 bệnh nhân mất tiếng phân ly xuất hiện liên tục, 2/4 bệnh nhân xuất hiện thành cơn, cả 4 bệnh nhân chỉ không nói được chọn lọc một số nội dung và khóc vẫn thành tiếng. Trong quá trình thăm khám không tìm thấy tổn thương não; cũng như cơ quan phát âm. Tác giả nghiên cứu đã điều trị sử dụng liệu pháp ám thị thấy bệnh nhân lại phát âm, nói ê a từng từ và nói được dễ dàng. Điều này phù hợp với y văn về đặc điểm lâm sàng mất tiếng phân ly.
Đối với đặc điểm triệu chứng co giật phân ly, có 42,2% bệnh nhân xuất hiện co giật phân ly sau sang chấn tâm lý; về vị trí có 10/19 bệnh nhân co quắp toàn thân; gồng cứng người; giãy giụa trên giường; 8/19 bệnh nhân co quắp tay; tư thế tay bất thường; 1/19 bệnh nhân giật nửa người. Trong cơn co giật phân ly, bệnh nhân không rối loạn ý thức, mắt luôn hấp háy. Cơn co giật phân ly điều trị bằng liệu pháp ám thị thuyên giảm rõ rệt.
Tác giả nghiên cứu cho biết, có ý kiến xã hội hóa và mô hình hóa ảnh hưởng lên sự phát triển và duy trì triệu chứng. Mối liên hệ giữa cái chết, ngất xỉu và co giật có thể coi là sự đe dọa đến tính mạng từ môi trường sống.
Tường Huân