Hen phế quản là một bệnh viêm mạn tính đường hô hấp, tăng tính phản ứng phế quản, co thắt cơ trơn phế quản và dẫn đến tắc nghẽn đường dẫn khí có hồi phục.
Theo các chuyên gia hô hấp, thăm dò chức năng thông khí phổi nhằm đánh giá các thể tích của phổi, sự thông thoáng đường thở, mức độ tắc nghẽn đường dẫn khí, sự đáp ứng với giãn phế quản. Thăm dò chức năng thông khí phổi là xét nghiệm giúp chẩn đoán hen, theo dõi quá trình tiến triển và đáp ứng điều trị của bệnh nhân.
Trong hen phế quản có sự gia tăng kháng lực đường dẫn khí do co thắt cơ trơn phế quản, do tăng tiết nhầy và viêm mạn tính, do vậy có sự giảm các lưu lượng đường dẫn khí, đặc biệt là đường dẫn khí gần (lưu lượng đỉnh). Các chuyên gia nhận định, lưu lượng đỉnh PEF là chỉ số đánh giá sự tắc nghẽn đường dẫn khí thì thở ra với phương pháp thở ra thật nhanh, mạnh tối đa trong một lần thở ra; đây là chỉ số được sử dụng làm tiêu chuẩn chẩn đoán của hen phế quản.
Lưu lượng đỉnh PEF có thể giảm nhiều giờ, có khi vài ngày trước khi có triệu chứng báo hiệu của một cơn hen cấp. Các chỉ số FEV1, FEF, FVC dùng để đánh giá mức độ tắc nghẽn đường thở, có vai trò chủ yếu để tiên lượng bệnh.
Mục tiêu điều trị hen là duy trì được mức độ kiểm soát hen và các biểu hiện lâm sàng trong thời gian dài. Theo GINA 2006, FEV1 và PEF bình thường ≥ 80% là một trong 6 tiêu chí của kiểm soát hen hoàn toàn. FEV1 < 80% được đánh giá có tắc nghẽn đường thở, PEF < 60% là tiêu chí dùng để đánh giá hen mức độ nặng.
Từ tháng 4/2016 đến tháng 12/2016, nhóm tác giả nghiên cứu Nguyễn Thị Bình cùng cộng sự Trường Đại học Y Hà Nội thực hiện nghiên cứu chọn mẫu phương pháp thuận tiện, báo cáo đề tài “Đánh giá tương quan giữa chỉ số chức năng thông khí phổi và mức độ kiểm soát hen trên bệnh nhi hen phế quản”. Đối tượng nghiên cứu là trẻ dưới 5 tuổi được chẩn đoán hen phế quản theo GINA 2014; bệnh nhân đang có cơn hen phế quản cấp. Các bệnh nhân hen mắc bệnh cường giáp, loạn nhịp tim, tim bẩm sinh, thấp tim, cao huyết áp, gia đình không đồng ý tham gia đều không chọn tham gia nghiên cứu. Tác giả nghiên cứu hỏi gia đình bệnh sử, tiền sử, khám lâm sàng đối tượng nghiên cứu đánh giá mức độ nặng của cơn hen cấp; Đo chức năng thông khí phổi, giải thích cho trẻ các thao tác, cách tiến hành để có kết quả chính xác.
BS Bình báo cáo, có 49 đối tượng nghiên cứu, tỷ lệ nam là 65,3%; nữ là 34,7%. Theo GINA, giới tính là yếu tố nguy cơ của hen phế quản. Có thể do đường hô hấp hẹp hơn, tăng trương lực đường thở dẫn đến tăng giới hạn đường thở; yếu tố IgE của trẻ trai tăng cao hơn so với trẻ gái.
Sau 10 tuổi, tỷ lệ hen của nam giới không cao hơn nữ giới vì khi đó tỷ lệ đường kính của đường thở 2 giới như nhau, do sự thay đổi kích thước họng xảy ra ở tuổi dậy thì, không có ở nữ giới.
Tuổi trung bình đối tượng nghiên cứu là 9,63 tuổi; trẻ nhỏ nhất là 6 tuổi, cao nhất là 13 tuổi. BS Bình cho biết, nhiều kết quả nghiên cứu gần đâycho thấy tỷ lệ kiểm soát hen còn thấp và thay đổi ở từng nước. Nếu theo tiêu chí lâm sàng Bloomberg GR có 24% kiểm soát tốt, 20% kiểm soát một phần và 56% không kiểm soát. Còn theo AIRIAP 2 có 2,5% kiểm soát tốt, 44% kiểm soát 1 phần; 53,4% không kiểm soát.
Trong nghiên cứu, đánh giá bệnh nhân vào khám tại phòng khám theo tiêu chuẩn kiểm soát trong 4 tuần qua theo GINA 2014, ghi nhận tỷ lệ hen phế quản kiểm soát tốt là 35%, hen phế quản kiểm soát một phần là 39%; không kiểm soát là 26%. Tác giả nghiên cứu nhận xét, tỷ lệ kiểm soát tốt đạt cao trong nghiên cứu có thể do người bệnh được quản lý tại phòng khám ngoại trú hen phế quản của khoa, được điều trị dự phòng tốt, vì vậy triệu chứng giảm nhanh chóng. Một yếu tố nữa là nghiên cứu được thực hiện vào mùa hè, hen phế quản bệnh nhân thường ổn định hơn mùa đông xuân.
BS Bình lưu ý, đo chức năng hô hấp là kỹ thuật quan trọng để chẩn đoán, phân loại hen phế quản. Tuy nhiên, kỹ thuật đòi hỏi có sự phối hợp của bệnh nhân nên thực hiện ở trẻ lớn. Kết quả nhiều nghiên cứu chỉ ra, thể tích thở ra tối đa trong giây đầu tiên của người bị hen phế quản thấp hơn người khỏe mạnh. Bệnh nhân hen phế quản mức trung bình và nặng, thể tích thở ra tối đa trong giây đầu tiên thường nhỏ hơn 80%. Tác giả nghiên cứu có nhận xét, ở trẻ em 95% hen phế quản là thể không thường xuyên và thể thường xuyên; do vậy tỷ số FEV1/FVC của trẻ hen phế quản nằm trong giới hạn bình thường. Đo chỉ số chức năng thông khí phổi để phân loại mức độ nặng của bệnh nhi chỉ tiến hành khi bệnh nhân ở ngoài cơn hen phế quản, không đo khi đang có triệu chứng cơn hen cấp. Theo GINA, sự cải thiện về chỉ số PEF ở bệnh nhân hen phế quản xảy ra chậm hơn, ít nhất sau 6 tháng điều trị dự phòng, so với chỉ số FEV1 cải thiện sau 2 tháng điều trị dự phòng. Do vậy, chỉ số PEF có yếu tố quan trọng trong theo dõi và đánh giá kết quả điều trị bệnh lâu dài hơn so với việc dùng chỉ số FEV1.
BS Bình chia sẻ, có những nghiên cứu khác cho kết quả, sau 2 tuần điều trị, FEV1 gia tăng rất rõ và giữ ổn định trong 12 tuần đầu tiên, còn PEF cải thiện muộn hơn, thường ổn định sau 6 tháng. Do vậy việc đo PEF có giá trị nhiều trong theo dõi lâu dài, đánh giá hiệu quả cải thiện chức năng thông khí phổi ở bệnh nhân hen phế quản kiểm soát hen bằng thuốc dự phòng hơn là FEV1.
Thanh Tùng