Nếu như ở độ tuổi trẻ em, mọi thay đổi và phát triển diễn ra trong tình trạng phụ thuộc vào người lớn (chủ yếu là bố mẹ) và người trưởng thành cần phải đạt được phương thức tồn tại độc lập, vị thành niên là giai đoạn giao thoa: không còn là trẻ con nhưng cũng chưa phải là người lớn. Vị thành niên, như vậy, là giai đoạn chuyển tiếp giữa tuổi trẻ em và tuổi trưởng thành.
Nhiều tác giả nhìn nhận tuổi vị thành niên như một giai đoạn khủng hoảng, có nghĩa là trong giai đoạn này, cá thể đặt lại vấn đề, tự vấn lại bản thân về bản ngã, về cơ thể mình, về gia đình, nhà trường và xã hội. Cá thể không còn nhận thức được bản thân mình nữa và người khác cũng nhìn nhận cá thể theo cách khác đi. Cá thể cảm thấy mình không được người khác và nhất là người lớn hiểu, điều này thường dẫn đến xung đột giữa các thế hệ. Những điều này khiến cho vị thành niên trở thành một giai đoạn khó khăn, tồi tệ, thậm chí đau khổ, nhưng cũng không có nghĩa là ta sẽ nhìn nhận những khó khăn hay đau khổ này một cách tiêu cực. Vị thành niên cũng đồng nghĩa với việc nhận biết, học tập một cuộc sống mới vô cùng phong phú, đủ để người ta chiêm nghiệm cả đời; do đó, càng cần phải tìm cách giải quyết cơn khủng hoảng ở giai đoạn này.
Trẻ em tự vượt qua chính mình để trở thành vị thành niên. Đến lượt mình, một cách mãnh liệt và có phần thái quá (dù là khi hung hăng hay khi yêu thương), vị thành niên lại vượt qua chính mình để khẳng định bản thân và gây dựng nhân cách người trưởng thành.
Các chuyên gia cho rằng, những thay đổi thể chất và ảnh hưởng của chúng đến đời sống tâm lý – tình cảm của vị thành niên. Dậy thì là một khái niệm sinh học và là thời kỳ tương ứng với tuổi vị thành niên; đặc trưng của thời kỳ này là có rất nhiều thay đổi về mặt sinh lý. Dậy thì đánh dấu sự thành thục về mặt tình dục, đối với cá nhân đó là một giai đoạn chuyển đổi lớn cả về thể chất lẫn tinh thần. Giai đoạn này kéo dài từ 9 đến 14 tuổi ở nữ giới và 11 đến 16 tuổi ở nam giới. Đây chỉ là độ tuổi trung bình bởi thời điểm bắt đầu và độ dài của dậy thì rất khác nhau giữa những cá thể khác nhau, các yếu tố dinh dưỡng cũng như môi trường, gia đình đều đóng vai trò quan trọng trong đó.
Về mặt thể chất, ngoài sự thành thục các cơ quan sinh dục (cá nhân có khả năng sinh sản), chúng ta nhận thấy có một số đặc tính sinh dục phái sinh. Nam giới mọc nhiều lông, vỡ giọng, cao lớn vượt bậc, tăng số lượng các múi cơ. Nữ giới phát triển vòng một, có lông mu, có kinh nguyệt và cũng cao lớn nhanh. Những thay đổi thể chất khiến chủ thể đặt lại câu hỏi về sơ đồ cơ thể (hình ảnh mà chúng ta có về cơ thể mình thông qua các cảm giác). Chủ thể sẽ phải thích nghi với một cơ thể mới, phải làm quen với những hình dạng mới, cấu trúc lại hình ảnh mà mình có về bản thân mình. Chủ thể tri giác cơ thể mình như một cái gì đó mới lạ và của người khác, một cơ thể mà mình vẫn chưa thể điều khiển được. Sự mất kiểm soát này biểu hiện bằng các động tác vụng về hoặc bằng việc đôi khi vị thành niên tìm đến các môn thể thao hơi có tính bạo lực để được giải phóng. Tất cả những thay đổi này giải thích được việc vị thành niên coi trọng hình thức bên ngoài của mình thế nào. Vị thành niên tự hỏi anh/cô ta là ai trong cơ thể đang thay đổi này, cơ thể mình nhưng mình lại vẫn chưa làm quen hết.
Như vậy, là giai đoạn chuyển tiếp giữa hai thời kỳ trẻ em và người lớn, vị thành niên là tuổi mà cá nhân thường phải trải qua cơn khủng hoảng của những biến đổi. Tuy nhiên, những biến đổi này không nhất thiết và không luôn luôn đi đôi với sự đau khổ. Trái lại, chúng thường đi cùng với cảm giác tự do tự tại, với cảm hứng khám phá những khả năng và niềm vui thú mới.
Anh Duy