Thuật ngữ “tâm vận động” chỉ một lĩnh vực khá rộng liên quan đến các tương tác tâm lý và vận động. Trên thực tế, sự phát triển các kỹ năng vận động và sự phát triển trí tuệ liên quan chặt chẽ đến nhau. 

Nói chung, nếu sự phát triển vận động diễn ra bình thường, điều này cho phép ta kết luận rằng trí tuệ của trẻ cũng phát triển một cách bình thường. Tuy nhiên, đôi khi vận động chậm phát triển không nhất thiết có nghĩa là trí tuệ cũng phát triển kém. Ngoài ra, có mối liên hệ giữa vận động và xúc cảm – tình cảm. 

Đời sống tình cảm luôn có tác động đáng kể đến toàn bộ sự phát triển vận động. Vì thế, chúng ta hoàn toàn có thể hiểu tầm quan trọng của những kích thích cảm xúc từ môi trường bên ngoài đối với sự phát triển các kỹ năng vận động của trẻ. Một đứa trẻ thiếu chăm sóc, thiếu kích thích sẽ chậm đạt được các vận động cơ bản của lứa tuổi.

Đối với các giác quan, khả năng nhìn của trẻ phát triển rất nhanh nhờ tác động kép của sự thành thục tự nhiên và việc thực hành thường xuyên. Các nhà tâm vận động cho rằng đến khoảng 4, 5 tháng tuổi, thị giác của trẻ đã có hiệu năng như của người trưởng thành. Sự phát triển của thị giác bao gồm yếu tố vận động (các cơ liên quan đến mắt) và yếu tố tri giác.

Các bước chính của sự phát triển thị giác: Ở 6 tuần tuổi, trẻ có thể dõi theo một đồ vật đang chuyển động. Vào tháng thứ 3, trẻ có thể nhìn chăm chú và nhìn thấy rõ đồ vật trong một khoảng thời gian nhất định. Lúc 3 tháng rưỡi, trẻ nhìn thấy rõ ràng đồ vật dù là ở khoảng cách nào. Khả năng điều tiết của mắt trẻ phát triển rất nhanh và đến 4 tháng, khả năng này đạt được mức như của người lớn.

Liên quan đến màu sắc và hình dạng đồ vật, trẻ thích các đồ vật có màu sắc sặc sỡ hơn là những màu trung tính, những đồ vật có hình dạng phức tạp hơn là đơn giản, những đường nét uốn lượn hơn là đường thẳng. Trẻ phân biệt được màu sắc từ lúc lọt lòng, màu mà trẻ tri giác được tốt nhất là màu đỏ cam (có lẽ bởi đó là màu trẻ tri giác được khi vẫn nằm trong bụng mẹ?), sau đó tới màu xanh da trời – lá cây và màu trắng. Trái lại, trẻ không chú ý lắm tới màu đen và màu vàng.

Trẻ có khả năng nghe từ trước khi ra đời và thính giác của trẻ tiếp tục hoàn thiện trong vài tháng đầu đời. Từ lúc chào đời, trẻ đã có thể nhận biết giọng của mẹ và hướng mắt, quay đầu về phía phát ra âm thanh. Thính giác của trẻ dần dần trở nên tinh tế, giúp trẻ phân biệt được các âm thanh khác nhau.

Khả năng tập trung chú ý của trẻ tiến bộ cùng với tuổi, cho phép trẻ có những trải nghiệm tri giác ngày càng rõ ràng và phức tạp. Cũng nhờ sự phát triển của khả năng này mà trẻ có thể lựa chọn và định hướng mình đến những gì làm trẻ thấy dễ chịu, quay lưng tránh xa những thứ gây khó chịu.

Trương lực cơ của trẻ, thường rất căng khi mới sinh, sẽ dần thay đổi cùng với thời gian. Khi trẻ mới ra đời, các cơ uốn, gấp của trẻ có xu hướng căng liên tục, trong khi các cơ trục, tức các cơ kiểm soát cơ thể theo chiều dọc – ngang lại yếu và thường thả lỏng (vì thế ta phải đỡ đầu, cổ trẻ sơ sinh). Từ khoảng 4-5 tháng tuổi trở đi, các cơ của trẻ chuyển từ trạng thái thường xuyên uốn, gấp, sang trạng thái duỗi, dang rộng. Giữa tháng thứ 8 và thứ 9, trẻ chuyển từ trạng thái căng trương lực cơ lúc mới sinh sang trạng thái rất thả lỏng. Đến tháng thứ 18, trạng thái thả lỏng cơ này giảm bớt và nhường chỗ cho sự kiểm soát căng trương lực cơ tương tự như của người lớn.

Khi được 3 tháng, trẻ giữ đầu thẳng xuôi theo chiều dài của thân mình. Đến khi được 5 tháng thì trẻ mới điều khiển được đầu của mình một cách tự do.

Từ khoảng 6 tháng, trẻ bắt đầu ngồi được một lúc ngắn nếu ta đặt hai tay trẻ ra phía trước. Trẻ ngồi vững vào khoảng 8 tháng tuổi.

Lúc 8 hoặc 9 tháng tuổi, trẻ có khả năng đứng một lúc nếu vịn vào đâu đó. Trẻ đứng vững khi được 10 hoặc 12 tháng tuổi.

Trung bình, một đứa trẻ có thể tự bước đi được trong khoảng 12 đến 18 tháng tuổi. Có sự khác biệt lớn giữa các trẻ về mặt này và sự khác biệt này không nhất thiết là bất thường. Trên thực tế, trẻ có thể mất nhiều tuần kể từ những bước chập chững đầu tiên cho đến lúc tự mình đi được một quãng đường dài vài mét. Thông thường nếu đến 19 hoặc 20 tháng tuổi trẻ vẫn chưa thể đi được một mình (một hai bước) thì ta bắt đầu coi là bất thường.

Đến lúc trẻ được 3 tuổi, các chức năng vận động sẽ càng được hoàn thiện: trẻ ngày càng thoải mái khi chuyển động, ít ngã hơn, biết chạy, biết cách đạp xe ba bánh, nhảy chân sáo,…

Văn Hanh