Theo các chuyên gai tâm thần học, cần quan tâm đến trầm cảm vắng mẹ ở trẻ sơ sinh và trầm cảm chu sinh ở mẹ.
Tác giả René SPITZ (1948) đã mô tả trầm cảm vắng mẹ ở trẻ sơ sinh. Ông là một trong những nhà phân tâm học đầu tiên dùng quan sát trực tiếp và video để nghiên cứu sự phát triển tâm trí sớm, đặc biệt là sự nhận biết từ từ của trẻ về thế giới bên ngoài và về mẹ. Theo ông, rối nhiễu này xuất hiện ở trẻ sơ sinh bị chia cách với mẹ một cách đột ngột trong khoảng thời gian dài hơn sáu tháng. Sự chia cách này gây ra thiếu hụt mẹ thô bạo mà không có người thay thế thích hợp. Trẻ rơi vào trạng thái thiếu lâu dài và thiếu quá mức sự quan tâm cũng như thiếu kích thích từ môi trường bên ngoài mà trung gian là người mẹ. Môi trường không có khả năng đáp ứng đầy đủ nhu cầu của trẻ: tiếng khóc không được chú ý đến, cơn đói không được xoa dịu đúng lúc, các đáp ứng tình cảm nếu có thì cũng quá ít hoặc không thích hợp …
Để “đối phó” với tình trạng này, trẻ thường trải qua nhiều giai đoạn: đầu tiên trẻ khóc, tìm cách gây sự chú ý của người lớn, sau đó trẻ thét lên và dần dần, sau nhiều tuần, trẻ rơi vào trạng thái vô cảm nặng nề, từ chối tiếp xúc, lạnh nhạt với môi trường xung quanh. Cụ thể, trầm cảm ở trẻ sơ sinh gồm có các biểu hiện sau: Bé không khóc, không nước mắt, nhưng trở nên lạnh nhạt; Ít điệu bộ, hành vi lặp lại và đơn điệu; Ít đáp ứng khi được quan tâm; Chậm phản ứng bằng cử chỉ và cơ thể; Thiếu tương tác, thay đổi trong giao tiếp với người khác. Những triệu chứng tâm thể xuất hiện: rối loạn ăn uống, biếng ăn, ngưng lớn lên, giảm cân, chậm phát triển tâm vận động, rối loạn giấc ngủ, rối loạn tiêu hóa, dễ nhiễm khuẩn, thoái lùi về mặt trí tuệ.
Nếu tìm lại được mẹ hoặc mối quan hệ thay thế thích hợp trước khi quá muộn, trẻ có thể thoát ra khỏi trầm cảm nhưng cho đến sau này trẻ vẫn sẽ nhạy cảm với sự chia cách này. Trong trường hợp ngược lại, trẻ không thoát khỏi trầm cảm, tiến triển đến trạng thái suy kiệt trầm trọng với nhiều nguy cơ thể chất và tinh thần ảnh hưởng đến sự phát triển của trẻ sau này: mất trương lực cơ, lãnh đạm, buồn tẻ, không than oán, không nước mắt, trơ lì vận động, khuynh hướng thu mình.
Đối với trầm cảm chu sinh ở mẹ và hậu quả đối với trẻ, cần phân biệt baby blues, giai đoạn trầm cảm ngắn thông thường của hậu sản, với trầm cảm thật sự đã hiện hữu trước khi sinh con hoặc xuất hiện sau khi sinh.
Các triệu chứng của baby blues gồm có: mất ngủ (có thể do nỗi lo lắng gắn liền với sự hiện diện của bé), cảm giác và ý nghĩ rằng mình không có khả năng chăm sóc bé thật tốt, nỗi sầu uất khi phải xa nhà, ăn mất ngon và khó tập trung (vì mệt mỏi sau khi sinh và vì thiếu/mất ngủ). Trong trường hợp này, người mẹ rất cần đến sự an ủi, động viên của những người chăm sóc mình. Khi các triệu chứng của giai đoạn baby blues này kéo dài, người ta sẽ nói đến trầm cảm sau sinh. Loại trầm cảm này cần được thăm khám y khoa và tâm lý kịp thời.
Vậy trầm cảm ở mẹ có liên quan đến trẻ hay không? Trong trường hợp thứ nhất (baby blues), chính sự hiện diện của bé gây nên rối loạn ở người mẹ. Mẹ cảm thấy không biết phải ứng xử thế nào với con, cảm thấy khó khăn trong việc thiết lập mối quan hệ với trẻ, cảm thấy lo hãi. Nếu như sau một khoảng thời gian ngắn vẫn không có sự thích ứng giữa mẹ và trẻ, cần phải lưu ý vì người mẹ, do trạng thái tinh thần của mình, có thể có những hành vi gây nguy hiểm cho trẻ.
Trong trường hợp thứ hai, trầm cảm ở người mẹ không còn là vấn đề liên quan đến trẻ mà có thể liên quan đến nhiều sự kiện bên lề khác (mối quan hệ với chồng, với gia đình, công việc, các biến cố như sự chia cách, sự mất người thân …). Trẻ cũng sẽ bị ảnh hưởng (ví dụ như thiếu hụt tình cảm và sự chăm sóc) khi mẹ rơi vào trạng thái trầm cảm này.
Tóm lại, khi nói đến tâm bệnh lý của trẻ sơ sinh, chúng ta không những nghĩ đến tính dễ bị tổn thương của trẻ, mà còn phải nghĩ đến tương tác giữa trẻ và môi trường văn hóa – xã hội – gia đình. Bản thân trẻ có thể không xuất hiện rối nhiễu gì, nhưng vấn đề ở những người xung quanh có thể ảnh hưởng và làm trẻ rối loạn.
Phúc Nguyên