Theo các chuyên gia tâm thần học, trầm cảm ở trẻ em phổ biến. Có 1% trẻ dưới 6 tuổi, 5% trẻ vị thành niên và 10% trẻ khuyết tật từng trải qua một mức độ nhất định của trầm cảm trong một thời điểm của cuộc đời. Điều đáng báo động là một trong những hậu quả của tình trạng này là việc dọa tự tử ở trẻ. Ở phương Tây, tự tử là một trong những nguyên nhân tử vong hàng đầu của độ tuổi 15-24. Tình trạng này xuất phát một phần từ bối cảnh kinh tế - xã hội ngày nay: trẻ không được người lớn chuẩn bị đủ chín chắn để đón nhận khó khăn của các giai đoạn trong cuộc đời.

Về đặc điểm của trầm cảm ở trẻ em, dù ở mức độ và thể loại nào đi nữa, cũng có đặc điểm chung, đó là tính khí trầm cảm, chậm tâm vận động và rối loạn thực thể.

Tính khí trầm cảm

Đó là một nỗi buồn lớn dai dẳng và xâm chiếm cuộc sống hàng ngày, thể hiện qua cái nhìn lờ đờ, thái độ rụt rè, nói năng nhỏ nhẹ, khép kín, đôi khi cáu gắt, giận dữ. Sự trống vắng, buồn chán và thờ ơ làm trẻ mất sinh động. Trẻ tìm kiếm cảm giác một mình và có thể trải qua nhiều giờ một cách thụ động rồi mệt lả đi trước ti-vi. Trẻ không tự thấy yêu mình; ở trầm cảm, đánh giá thấp về bản thân là đặc điểm hàng đầu cần lưu ý.

Chậm tâm vận động

Sự đình trệ tâm vận động ở trẻ thể hiện bằng biểu hiện mệt mỏi từ lúc sáng thức dậy, trễ nải, tư thế khựng lại. Trong trường hợp ngược lại, nó cũng có thể thể hiện ra ngoài bằng một hành vi kích động. Trẻ trở nên hung dữ với người xung quanh nhưng cũng có thể với bản thân; những lúc này trẻ trở nên nguy hiểm cho chính mình.

Rối loạn thực thể

Thông thường trẻ hết thấy ngon miệng, ở trẻ nhỏ nổi bật là việc không thèm ăn, biếng ăn. Vị thành niên rơi vào trạng thái hoặc là chán ăn, hoặc là trở nên háu ăn, ăn vô độ để lấp đầy khoảng trống mà mình cảm thấy. Giấc ngủ cũng thay đổi: mất ngủ hoặc ngủ quá nhiều. Một loạt dấu hiệu tâm thể đi kèm như đau bụng, đau đầu, cho đến những biểu hiện phức tạp hơn như uống rượu, dùng ma túy. Đó là những hành vi nguy cơ thường đi kèm với trầm cảm. Mỗi dấu hiệu, riêng lẻ hoặc xuất hiện cùng nhau, đều phải được đặc biệt quan tâm, chú ý, nhất là khi chúng xuất hiện trở lại hoặc trở nên trầm trọng hơn cùng với thời gian.

Có hai loại trầm cảm thường gặp, loại thứ nhất là trầm cảm phản ứng, có thể là hậu quả của một biến cố lớn về xúc cảm – tình cảm, gây chấn thương tinh thần trẻ, như bị ngược đãi, bố mẹ ly dị, mất người thân … Lưu ý là trầm cảm có thể không xuất hiện ngay lập tức sau biến cố mà nó xuất hiện nhiều tháng, thậm chí nhiều năm sau, tùy theo tính chất của biến cố. Loại thứ hai là trầm cảm nội sinh, liên quan đến nhân cách không vững của tự thân trẻ. Triệu chứng cũng giống như trầm cảm phản ứng, nhưng trẻ thường phải chịu nỗi đau khổ lớn hơn vì tự đánh giá về bản thân của các em rất thấp.

Đối với trầm cảm và thất bại trong học tập thường đi đôi với nhau. Trẻ trầm cảm thấy mình không có khả năng đương đầu với những yêu cầu của đời sống xã hội và của học đường. Các em không chịu được sự cạnh tranh với bạn bè. Những khó khăn, những thay đổi hành vi và tính khí của các em lại càng khiến bạn bè chú ý. Một đứa trẻ có khó khăn thường chọn cách phản kháng để tránh hoặc từ chối việc học. Bị xâm lấn bởi cảm giác chán nản, không hài lòng, trẻ không có hứng thú học. Nếu người lớn không nhanh chóng phát hiện và tìm cách đối thoại với trẻ thì thất bại trong học tập sẽ càng trở nên hiển nhiên.

Phương pháp điều trị trầm cảm được chỉ định dựa theo nguyên nhân. Gia đình có thể thay đổi môi trường xung quanh của trẻ, chẳng hạn thay đổi các yếu tố liên quan đến trường lớp. Trị liệu gia đình cũng có thể hữu dụng nếu như thay đổi cách vận hành của gia đình có tác dụng tích cực với rối nhiễu của trẻ.

Trị liệu hành vi trong trường hợp này sẽ tập trung vào việc cùng trẻ nhìn lại và diễn giải biến cố (sự kiện) gây trầm cảm, xem xét cách trẻ suy nghĩ và xử lý các suy nghĩ của mình. Trong nhiều trường hợp, bác sỹ có thể chỉ định thuốc chống trầm cảm.

Huy Hoàng