Theo các chuyên gia tâm thần học, ám sợ ở trẻ em là một bệnh tâm căn.
Ám sợ là rối nhiễu tâm lý chỉ sự sợ hãi vô cớ một vật hay một tình huống nào đó, việc phải chạm trán với vật hoặc tình huống đó gây ra ở chủ thể phản ứng sợ hãi dữ dội. Đối diện với ám sợ, chủ thể, dù là trẻ em hay người lớn, có xu hướng áp dụng chiến thuật phòng vệ, bao gồm các hành vi trốn tránh, sử dụng một đồ vật nào đó để chống lại sự sợ hãi hay tìm đến kỹ thuật “lặn ngụp trước” (một kỹ thuật trị liệu của trường phái Tâm lý học Hành vi).
Các nhà chuyên môn thường phân biệt hai loại ám sợ: ám sợ và ám sợ xã hội. Trong ám sợ có sự tràn ngập của cảm giác lo lắng được chủ thể dự đoán trước. Còn ám sợ xã hội là nỗi sợ phi lý và cố hữu những tình huống trong đó chủ thể bị người khác quan sát chăm chú. Ở trẻ em, những biểu hiện đầu tiên của ám sợ xã hội có lẽ là việc sợ bị hỏi trước cả lớp, sợ phải lên bảng, sợ nói chuyện trước người lạ. Nỗi sợ có tính xã hội ghê gớm nhất ở trẻ em là ám sợ học đường. Ở trẻ em, sự có mặt của ám sợ xã hội gần như luôn đi kèm với hiện tượng ức chế, thu mình.
Ám sợ khác với sợ hãi thông thường mà trẻ nào cũng có trong quá trình phát triển của mình: sợ bóng tối từ khoảng 18 tháng – 2 tuổi, sợ các con vật nhỏ, sợ các con vật cắn đau, sợ người lạ, sợ ma quỷ và yêu tinh. Từ khoảng 8 tuổi trở đi, nỗi sợ hãi về sự sống – cái chết xuất hiện, đôi khi biểu hiện trực tiếp dưới dạng buồn bã lo lắng. Vậy ám sợ khác gì so với nỗi sợ hãi thông thường? Ám sợ xuất hiện khi nỗi sợ hãi xâm chiếm cái tôi và cản trở khả năng thích nghi và/hoặc phát triển của trẻ.
Đối với ám ảnh cưỡng bức ở trẻ, ám ảnh xảy ra khi một ý tưởng bao vây lấy chủ thể, khiến chủ thể cảm thấy lo lắng bứt rứt mà không thể tự thoát ra được. Đi cùng với ám ảnh các nghi thức hoặc các hành vi không dừng lại được (kiểm tra đi kiểm tra lại ổ khóa, lau nhà nhiều lần…), chủ thể chống chọi lại những hành vi này bằng cảm giác sợ hãi. Đĩnh nghĩa này áp dụng ở cả người lớn và trẻ em. Nó cho thấy hai khía cạnh của ám ảnh cưỡng bức: sự ám ảnh tâm trí và những phản ứng hành vi (nghi thức, hành vi lặp đi lặp lại không cưỡng được).
Đối với sự ức chế - thu mình ở trẻ, các chuyên gia tâm thần học cho biết, ức chế các hoạt động xã hội và đối ngoại có thể nhìn thấy tất cả các mức độ của ức chế thông qua hành vi của trẻ. Tất nhiên có những trẻ luôn luôn lặng lẽ, dễ dàng vâng lời, không bao giờ khiến ai phải phàn nàn về mình, những trẻ mà ta đương nhiên thấy rất ngoan ngoãn, nhưng vẫn chơi hoặc cùng làm việc gì đó với những trẻ khác một cách hào hứng.
Khi nhắc đến ức chế hay thu mình ở trẻ nhỏ, ta nhắc đến những hiện tượng đáng để tâm hơn: trẻ luôn đứng một mình, không dám lại gần người khác ngay cả khi mong muốn lồ lộ. Những trẻ này không chơi ở sân trường, chỉ ở nhà vào những ngày nghỉ, từ chối các hoạt động nhóm (một dạng thức sớm của ám sợ xã hội). Có trường hợp trẻ hầu như câm lặng ở ngoài môi trường gia đình. Đôi khi, trong gia đình hoặc với người thân (bố mẹ hay anh chị em), các trẻ này lại có thái độ ngược hẳn lại, nghĩa là trong khung cảnh cảm thấy an toàn và được bảo vệ, trẻ tỏ ra chuyên quyền và thích điều khiển người khác. Nhìn chung, các gia đình thường nhận ra trẻ quá rụt rè, sự rụt rè thái quá này ảnh hưởng đến quá trình xã hội hóa của trẻ, đây là khi ta nhắc đến thuật ngữ ám sợ xã hội. Trẻ cũng có thể trở nên ức chế về mặt cơ thể: ít chuyển động, không linh hoạt, điệu bộ nghèo nàn và đỉnh điểm là vô cùng vụng về về mặt cử chỉ.
Ức chế các hoạt động tinh thần là sự ức chế hoặc liên quan đến các hoạt động có tính tưởng tượng của trẻ (mơ, tưởng tượng, huyễn tưởng), hoặc liên quan đến sự vận hành trí óc. Ức chế hoạt động tưởng tượng thường đi kèm với vài nét ám ảnh. Trẻ thuộc nhóm này ít chơi đùa, hoặc nếu có thì chơi những trò có tính theo đuôi, thích chép lại tranh hơn là tự vẽ, gạch xóa và tẩy rất nhiều, nét vẽ không vững, run rẩy; các trẻ này cũng thích những hoạt động đòi hỏi các thao tác lặp đi lặp lại. Rất nghịch lý là dạng ức chế này đôi khi lại khiến trẻ dễ dàng gia nhập xã hội vì nó cổ xúy sự làm theo người khác.
Những trẻ ức chế về hoạt động trí tuệ hiếm khi gặp thất bại học đường vì các em vẫn có thể duy trì ở mức giới hạn. Những trẻ này cảm thấy khả năng tư duy bị cản trở, luôn muốn rút lui, lùi bước, ít khi tham gia các hoạt động ở trường học, sợ bị hỏi đến. Khi bị hỏi, dù là hỏi bằng lời hay bằng cách viết ra, trẻ đều sợ hãi tột độ đến mức run rẩy, đầu óc trống trơn, muốn ẩn mình. Thất bại học đường, nếu có, thường khu trú ở một lĩnh vực (chính tả, toán …). Tuy nhiên, năng lực của trẻ chỉ có thể giúp trẻ duy trì mức độ giới hạn trong học tập ở bậc tiểu học. Khi lên đến trung học, sự ức chế tư duy khiến trẻ gặp khó khăn hơn nhiều vì trẻ sẽ bị yêu cầu phải tham gia vào các hoạt động tích cực và chủ động hơn. Điều này giải thích vì sao rất nhiều trẻ lớp 6 và lớp 7 gặp phải thất bại học đường.
Văn Hanh