Bệnh nhân nặng sau tai biến mạch não, chấn thương, bỏng, sau phẫu thuật … song song với điều trị các thuốc đặc hiệu, việc cung cấp đầy đủ chất dinh dưỡng giúp cơ thể chống đỡ bệnh tật là hết sức quan trọng.
Theo các chuyên gia tiêu hóa, có 2 hình thức nuôi dưỡng là bằng đường tĩnh mạch hoặc bằng đường tiêu hóa. Đối với những bệnh nhân có chức năng hệ tiêu hóa bình thường, nên được nuôi dưỡng bằng đường tiêu hóa. Nuôi dưỡng bằng đường tiêu hóa có ưu điểm là phù hợp với chức năng sinh lý, chức năng chuyển hóa của đường tiêu hóa, ít gây nguy cơ cho bệnh nhân, giá thành thấp hơn so với nuôi dưỡng bằng đường tĩnh mạch.
Thường nếu thời gian nuôi dưỡng dưới 4 tuần, có thể dùng sond mũi – dạ dày hoặc sond mũi – hỗng tràng; nếu thời gian nuôi dưỡng lâu dài hơn, cần áp dụng thủ thuật mở thông dạ dày bằng phẫu thuật hoặc nội soi. Phương pháp mở thông dạ dày ra da bằng nội soi là một thủ thuật có độ an toàn cao, tương đối dễ thực hiện, thủ thuật được lựa chọn và áp dụng ở nhiều nước trên thế giới. Thủ thuật này lần đầu tiên được thực hiện là vào năm 1980. Tháng 11/2010 Bệnh viện E Trung ương đã áp dụng thủ thuật này tại Bệnh viện.
Từ tháng 11/2011 đến tháng 7/2016, nhóm tác giả nghiên cứu Vũ Hồng Anh cùng cộng sự Bệnh viện E Trung ương tiến hành nghiên cứu mô tả cắt ngang có theo dõi dọc, báo cáo đề tài Đánh giá kết quả mở thông dạ dày ra da bằng nội soi (PEG) tại Bệnh viện E Trung ương.
Đối tượng nghiên cứu là các bệnh nhân có chỉ định nuôi dưỡng bằng đường tiêu hóa kéo dài trên 4 tuần tại Bệnh viện E, bệnh nhân có chức năng tiêu hóa bình thường; loại trừ những bệnh nhân có cổ chướng to, gan trái to, lách to, bị rối loạn chức năng đông máu; bệnh nhân đã cắt dạ dày.
Phương pháp thực hiện thủ thuật có 2 bác sĩ nội soi, 1 điều dưỡng, 1 bác sĩ gây mê, thực hiện tại phòng nội soi hoặc tại giường của khoa lâm sàng. Bệnh nhân nhịn ăn trước khi làm thủ thuật 8 – 12 giờ; vệ sinh khoang miệng; vệ sinh và sát trùng vùng họng, kháng sinh dự phòng, kiểm tra siêu âm ổ bụng không có lách to, không có tổn thương vùng gan trái, thận trái. Gây tê tại chỗ bằng xylocain; nếu bệnh nhân kích thích cho thuốc an thần.
Tác giả nghiên cứu Vũ Hồng Anh phân tích báo cáo, có 35 đối tượng nghiên cứu tự nguyện tham gia nghiên cứu; trong đó có 31 bệnh nhân bệnh tai biến mạch máu não, còn lại là liệt hầu họng, viêm não liệt ứng, u thực quản và u hầu họng. Có 01 bệnh nhân liệt dây thần kinh 9, 10, 11 không nói và nuốt được. Chỉ định của thủ thuật áp dụng cho những bệnh nhân bị tổn thương hệ thần kinh vĩnh viễn, bệnh nhân mất chức năng vùng hầu họng, chấn thương nặng và bệnh nhân bỏng. Thủ thuật có thể áp dụng cho bệnh nhân chấn thương sọ não hôn mê lâu ngày cần nuôi dưỡng qua sond.
Về thời gian mắc bệnh, có 21 bệnh nhân/35 bệnh nhân tham gia bị bệnh từ 3 – 6 tháng; có 8 bệnh nhân tham gia mắc bệnh trên 6 tháng. Các bệnh nhân đều được nuôi dưỡng bằng đường tiêu hóa sond mũi – dạ dày; khi được mở thông dạ dày ra da qua nội soi, tổn thương hay gặp trong dạ dày là viêm trợt hoặc loét niêm mạc dạ dày và thực quản.
Tác giả nghiên cứu cho biết, có 71,4% bệnh nhân được gây tê tại chỗ kết hợp với thuốc an thần; có 28,6% bệnh nhân gây mê tĩnh mạch bằng propofol do bệnh nhân giãy giụa nhiều hoặc liệt cứng gây khó khăn khi thực hiện thủ thuật. Có những nghiên cứu có đến 50% đối tượng nghiên cứu phải gây mê toàn thân.
Đánh giá tỷ lệ thành công của thủ thuật, tác giả nghiên cứu cho biết thành công là 94,3%. Có 2 bệnh nhân không thành công, một trường hợp bệnh nhân u thực quản chiếm gần hết chu vi lòng thực quản nên ống nội soi không qua được; ống soi có thể gây chảy máu nhiều tại khối u. Một trường hợp bệnh nhân có khối u vùng hầu họng gây khó nuốt, tuy được ống nội soi qua được khối u nhưng chảy máu nhiều, nguy cơ trào ngược máu vào phổi nên nhóm nghiên cứu dừng thủ thuật.
Về thời gian tiến hành thủ thuật, bác sĩ Hồng Anh cho biết từ 10 – 25 phút. Đối với những bệnh nhân bị liệt cứng sau viêm não, tai biến mạch não lâu ngày có nhiễm trùng phổi nặng thời gian thực hiện thủ thuật dài hơn. Tác giả nghiên cứu cho rằng nếu kíp thực hiện thành thạo, thực hiện chính xác tỷ lệ thành công rất cao. Tác giả đề xuất các cơ sở có máy nội soi dạ dày có thể thực hiện thủ thuật này; kỹ thuật này giúp rút ngắn thời gian nằm viện và chăm sóc bệnh nhân tại nhà dễ dàng hơn so với sond mũi – dạ dày.
Về biến chứng sau đặt sond có 4 bệnh nhân nhiễm trùng chân sond, 1 bệnh nhân nhiễm trùng thành bụng, 2 bệnh nhân di lệch ống sond. Tác giả nghiên cứu phân tích, bệnh nhân lớn tuổi, bị tai biến mạch não lâu ngày trên 6 tháng, thể trạng yếu, có kèm bệnh đái tháo đường, tăng huyết áp, suy kiệt, do vậy dễ có những biến chứng nêu trên. Các biến chứng này có thể gặp đối với những bệnh nhân ung thư, xơ gan, sau xạ trị.
Để điều trị biến chứng, nhóm nghiên cứu thay băng hàng ngày, sát trùng tại chỗ. Đối với biến chứng nhiễm trùng thành bụng, điều trị dẫn lưu mủ, thay băng, sát trùng tại chỗ hàng ngày, thay kháng sinh dựa vào kháng sinh đồ của vi khuẩn ở dịch mủ thành bụng. Tác giả nghiên cứu lưu ý, kháng sinh dự phòng trước thủ thuật có vai trò quan trọng giúp làm giảm tỷ lệ nhiễm trùng chân sond và thành bụng.
Tác giả nghiên cứu lưu ý, để thủ thuật đạt hiệu quả thành công, cần khử trùng sạch phòng làm thủ thuật, vệ sinh răng miệng bệnh nhân sạch; sát trùng sạch vị trí đặt sond; đường rạch vừa đủ đường kính của ống sond không quá hẹp, quá rộng; không nên cố định chặt 2 nút cố định trong thành dạ dày và nút ngoài thành bụng để tránh kém nuôi dưỡng tại chỗ và khó vệ sinh tại chân sond trong những giai đoạn đầu sau thủ thuật.
Sau khi bệnh nhân về nhà, người nhà được hướng dẫn cách cho ăn, sau 6 – 9 tháng bệnh nhân được thay sond mới với kỹ thuật đơn giản hơn mở thông lần đầu. Tác giả báo cáo có ghi nhận 2 trường hợp bệnh nhân lưu sond lâu để 4 năm.
Mai Trang