Đau sau phẫu thuật là vấn đề được đặc biệt quan tâm khi bệnh nhân trải qua cuộc mổ. Theo tuyên bố Montreal 2011, điều trị sau phẫu thuật là quyền của bệnh nhân, quyền của con người. Các nghiên cứu trên thế giới cho thấy tỷ lệ bệnh nhân chịu đau sau phẫu thuật vẫn còn cao, ở mức 53-80%. Đau sau phẫu thuật nếu không được điều trị hiệu quả, không chỉ gây tác hại đến hệ tim mạch, hô hấp, miễn dịch, đông máu mà còn làm chậm phục hồi sức khỏe, dẫn đến đau mạn tính làm giảm chất lượng cuộc sống bệnh nhân.

Theo tác giả Đặng Thế Uyên - Bệnh viện Trung ương Huế, phẫu thuật tim là một trong những loại phẫu thuật gây đau nhiều. Bác sĩ thường chỉ định dùng opioid sau phẫu thuật. Tuy nhiên, khi dùng liều cao opioid tĩnh mạch sẽ kèm theo các tác dụng không mong muốn. Đối với phương pháp giảm đau ngoài màng cứng có hiệu quả giảm đau tốt trong phẫu thuật tim nhưng hạn chế là phải đặt catheter ngoài màng cứng hôm trước ngày phẫu thuật để cách xa thời gian dùng heparin trong cuộc mổ. Phương pháp này chọc vị trí cao, kim to, kỹ thuật khó, nguy cơ tụ máu ngoài màng cứng, chèn ép tủy sống do dùng heparin trong phẫu thuật và cần đưa tình trạng đông máu về gần bình thường trước khi rút catheter sau phẫu thuật.

Dùng morphin khoang dưới nhện vùng thắt lưng bằng kim nhỏ, ở vị trí thấp, dễ thực hiện, tiêm một lần ngay trước phẫu thuật cho tác dụng giảm đau kéo dài, nguy cơ tụ khoang máu ngoài màng cứng thấp hơn.

Tác giả nghiên cứu Đặng thế Uyên cùng cộng sự Đại học Y Dược Huế, Bệnh viện Trung ương Huế tiến hành đề tài nghiên cứu với mục tiêu đánh giá tác dụng giảm đau sau phẫu thuật và tác dụng không mong muốn của morphin khoang dưới nhện trên bệnh nhân phẫu thuật tim hở.

Đối tượng nghiên cứu là bệnh nhân người lớn được phẫu thuật tim hở từ tháng 3/2011 đến tháng 3/2013 để sửa hoặc thay van tim hoặc đóng các lỗ thông liên nhĩ, thông liên thất với đường mổ có cưa xương ức tại Trung tâm Tim mạch Bệnh viện Trung ương Huế.

Các bệnh nhân có rối loạn đông máu trước mổ, thuốc chống đông, phân suất tống máu trái (Ejection Fraction) dưới 50%; áp lực động mạch phổi trên 70 mmHg, mắc các bệnh phổi mạn tính, suy gan, suy thận, khó giao tiếp, tai biến gây mê, phẫu thuật, không đồng ý tham gia nghiên cứu đều loại trừ.

Tác giả nghiên cứu cho biết đánh giá điểm đau nhìn hình đồng dạng bằng thước VAS (Visual Analog Scale); bệnh nhân được chọc tủy sống ở tư thế nghiêng, khe liên đốt L2 - L3; tiêm vào khoang dưới nhện 0,3 mg morphin không chất bảo quản trong 3 ml dung dịch nước muối sinh lý. Gây mê hồi sức như thường quy, tại phòng Hồi sức tim bệnh nhân dùng morphin qua bơm tiêm điện do bệnh nhân tự kiểm soát. Hòa 2 ống morphin 10 mg/ml với dung dịch nước muối sinh lý trong bơm tiêm 20 ml (1 mg/ml). Mỗi lần bấm, máy bơm 1 ml morphin (01 mg); thời gian khóa 7 phút, liều tối đa 20 mg/ 4 giờ.

Đánh giá bệnh nhân điểm đau lúc nghỉ và lúc vận động tại các thời điểm 6, 12, 18, 24 giờ; lượng morphin bệnh nhân dùng qua bơm tiêm điện. Tác dụng không mong muốn gồm ức chế hô hấp, buồn nôn, nôn, ngứa, khối máu tụ khoang ngoài màng cứng, khoang dưới nhện.

Tác giả Đặng Thế Uyên cho biết có 226 đối tượng tham gia, 208 bệnh nhân hoàn thành nghiên cứu. Tuổi trung bình đối tượng nghiên cứu 35,4; chiều cao trung bình 158,3 cm; cân nặng trung bình 51,67 kg. Đối tượng nghiên cứu có phân suất tống máu nhẹ, tăng áp lực phổi mức độ nặng (45,7 mmHg). Kết quả nghiên cứu cho thấy, dùng morphin khoang dưới nhện có tác dụng giảm đau hiệu quả sau mổ, thể hiện giảm đau điểm đau lúc nghỉ dưới 3; lúc vận động dưới 5 tại các thời điểm trong 24 giờ đầu sau mổ; đồng thời lượng morphin sử dụng qua máy bơm điện giảm, thời điểm 12 giờ 5,2 mg; 24 giờ là 9,8 mg. Thời gian rút nội khí quản 6,2 giờ là sớm. Tác giả nghiên cứu phân tích, để giảm đau hiệu quả sau mổ và rút nội khí quản sớm, các nghiên cứu ứng dụng điểm độc đáo về “tác dụng chọn lọc” của opioid khoang dưới nhện; đó là không ức chế vận động và giao cảm, nhưng cần xác định liều không ảnh hưởng đến thời gian rút nội khí quản. Các tác giả nghiên cứu hiện nay chọn liều 7 mcg/kg liều cao làm chậm rút nội khí quản; thấp dưới 5 mcg/kg không có tác dụng giảm đau. Tác giả Uyên chọn liều 0,3 mg dễ pha thuốc trên lâm sàng và phù hợp các nghiên cứu tổng hợp gộp trên thế giới là không dùng liều quá 0,3 mg morphin để hạn chế tác dụng không mong muốn.

Về tác dụng không mong muốn, tác giả nghiên cứu ghi nhận tỷ lệ buồn nôn là 21%; nôn 16%; ngứa 10%. Không có bệnh nhân nào suy hô hấp, không có bệnh nhân bị máu tụ ngoài màng cứng, dưới màng cứng.