Theo các chuyên gia cơ, xương, khớp để đánh giá mức độ nặng của bệnh thoái hóa khớp gối trên lâm sàng nếu dựa vào các triệu chứng đau, cứng khớp, hạn chế vận động sẽ khó đánh giá một cách toàn diện mức độ nặng cũng như ảnh hưởng của bệnh đến chức năng và chất lượng cuộc sống của người bệnh.
Để lượng hóa mức độ bệnh, nhiều chỉ số được đề xuất, dựa trên các thang điểm đánh giá một cách tổng hợp nhiều khía cạnh ảnh hưởng của bệnh thoái hóa khớp, trong đó có mức độ đau, tình trạng cứng khớp, khả năng vận động và mức độ hạn chế trong các hoạt động, sinh hoạt hàng ngày. Có chỉ số WOMAC (Western Ontario and McMaster Universities) và Lequesne là những chỉ số được sử dụng rộng rãi để theo dõi, đánh giá bệnh trên lâm sàng, đồng thời là công cụ đo lường hiệu quả của các thử nghiệm can thiệp trong bệnh lý thoái hóa khớp. Kết quả của nhiều nghiên cứu cho thấy, nhìn chung tổn thương trên phim X-quang nhẹ hay nặng có tương quan yếu với triệu chứng lâm sàng và thường không phải là yếu tố quyết định tiên đoán ảnh hưởng của bệnh đến người bệnh, đặc biệt về mức độ đau cũng như mức độ hạn chế chức năng.
Từ tháng 4/2014 đến tháng 5/2015, nhóm tác giả nghiên cứu Nguyễn Đình Khoa cùng cộng sự bệnh viện Chợ Rẫy, bệnh viên đa khoa tỉnh Bình Phước thực hiện nghiên cứu tiến cứu cắt ngang báo cáo đề tài “Đánh giá mức độ nặng trên lâm sàng theo chỉ số Lequesne và mối tương quan với mức độ tổn thương trên X-quang ở những bệnh nhân thoái hóa khớp gối”. Đối tượng nghiên cứu là 104 bệnh nhân, tuổi từ 38 trở lên, được chẩn đoán thoái hóa khớp gối dựa vào lâm sàng và X-quang tiêu chuẩn Hội Thấp khớp Hoa Kỳ (ACR) năm 1991. Không mời những bệnh nhân đau khớp gối sau chấn thương sau 3 tháng, thoái hóa khớp gối thứ phát sau bệnh lý như viêm khớp dạng thấp, viêm khớp nhiễm khuẩn, gút, Hemophilie, đái tháo đường, cường giáp.
Đánh giá mức độ nặng của thoái hóa khớp theo chỉ số Lequesne, thang điểm gồm 3 phần: mức độ đau và cứng khớp (tối đa 8 điểm), khả năng đi bộ (tối đa 8 điểm) và mức độ khó khăn trong các hoạt động hàng ngày như lên xuống cầu thang, khả năng quỳ hoặc ngồi xổm và khi đi lại trên bề mặt không bằng phẳng (tối đa 8 điểm). Mức độ nặng theo Lequesne phân làm 5 mức độ: trầm trọng ≥ 14 điểm; rất nặng từ 11 - 13 điểm; nặng từ 8 - 10 điểm; trung bình 5 – 7 điểm và nhẹ từ 0 - 4 điểm.
Đánh giá, phân loại tổn thương thoái hóa khớp trên X-quang dựa theo tiêu chuẩn Kellgren và Lawrence: giai đoạn 1 gai xương nhỏ hoặc nghi ngờ có gai xương; giai đoạn 2 mọc gai xương rõ; giai đoạn 3 hẹp khe khớp vừa; giai đoạn 4 hẹp khe khớp nhiều, xơ xương dưới sụn, nhiều gai xương.
BS Nguyễn Đình Khoa báo cáo, đối tượng nghiên cứu có 59 nữ; 45 nam; tuổi trung bình 58; thấp nhất 38, cao nhất 89 tuổi. Độ tuổi từ 50 trở lên chiếm 65,4%. Có 80,6% lao động chân tay, còn lại lao động văn phòng và nghề khác. Trong nghiên cứu có 30 bệnh nhân thoái hóa khớp gối trái (28,8%); 26 bệnh nhân thoái hóa khớp gối phải (25%) và 48 bệnh nhân thoái hóa cả 2 khớp (46,2%), tổng cộng có 152 khớp khảo sát trong nghiên cứu.
Triệu chứng thường gặp là đau khớp gối khi thay đổi tư thế (97,1%); nghe được tiếng lục khục khi vận động khớp gối (92,3%), cứng khớp biểu hiện bằng dấu phá gỉ khớp (79,8%); dáng đi khập khiểng cần sự trợ giúp 75%.
Tác giả nghiên cứu báo cáo, đánh giá mức độ nặng của bệnh dựa vào chỉ số Lequesne ở mức trung bình 13,6; trung vị 13 của đối tượng nghiên cứu khá cao, tức là mức độ rất nặng. Không có bệnh nhân nào ở mức độ nhẹ; 76,9% đối tượng nghiên cứu có chỉ số Lequesne ở mức độ rất nặng và trầm trọng. So sánh giữa 2 giới, nữ giới tỷ lệ mức độ trầm trọng cao hơn so với nam giới.
Đối với X-quang, tác giả nghiên cứu cho rằng đó là công cụ chủ yếu giúp chẩn đoán thoái hóa khớp. Đa số đối tượng nghiên cứu tổn thương ở giai đoạn 3 và 4; tỷ lệ chung là 73,1%. Đây là giai đoạn muộn trong bệnh lý thoái hóa khớp, khe khớp đã bị hẹp đáng kể, người bệnh bị ảnh hưởng nhiều đến khả năng đi lại.
Tác giả nghiên cứu lưu ý, có những đánh giá cho thấy không có sự tương quan giữa mức độ nặng lâm sàng và X-quang, một phần do X-quang thường không đầy đủ, chi tiết. Nếu thăm khám X-quang kỹ lưỡng, ở nhiều tư thế khác nhau, quan sát cả khớp bánh chè xương đùi sẽ thấy dấu hiệu đau khớp có thể giúp dự đoán tổn thương trên phim X-quang. Có những bệnh nhân được xem xét nhiều yếu tố ảnh hưởng khác, ví dụ trầm cảm có thể có vai trò quan trọng trong biểu hiện đau. Đau trong thoái hóa khớp, ngoài lý do tổn thương thực thể cấu trúc khớp, còn có yếu tố đau thần kinh hoặc cơ chế nhạy cảm trung ương, chưa kể vấn đề liên quan đặc thù dân số, chủng tộc và các yếu tố khác. Do vậy, tác giả lưu ý điều trị người bệnh cần phải cá thể hóa, đánh giá không chỉ triệu chứng lâm sàng mà còn chức năng thực thể cụ thể trên người bệnh, không nên căn cứ chủ yếu dấu hiệu tổn thương khớp trên chẩn đoán hình ảnh.
Thanh Tùng