Hiện nay, tình hình biến đổi khí hậu (BĐKH) đang là vấn đề bức thiết trên thế giới. Khí hậu biến đổi kéo theo rất nhiều hệ luỵ đối với môi trường sống của con người và tất cả sinh vật trên trái đất. BĐKH liên quan đến diễn biến phức tạp của các bệnh truyền nhiễm đã biết và nhiều bệnh mới xuất hiện (trong đó có bệnh tay chân miệng).
Từ tháng 1/2008 đến tháng 12/2014, nhóm tác giả nghiên cứu Lê Hoàng Minh, Võ Hoàng Phương, Phùng Đức Nhật- Viện Y tế Công Cộng TP.Hồ Chí Minh tiến hành nghiên cứu đề tài “Mối liên quan bệnh tay chân miệng và yếu tố khí hậu tại 6 quận, huyện thành phố Hồ Chí Minh”. Nghiên cứu thực hiện với 2 mục tiêu (1) Mô tả về tình hình bệnh tay chân miệng ở 6 quận huyện TP. Hồ Chí Minh: Quận 4, Quận 5, Bình Thạnh, Cần Giờ, Củ Chi, Nhà Bè từ năm 2008 đến năm 2014; (2) Đánh giá mối liên quan giữa các yếu tố khí hậu và tình hình bệnh tay chân miệng ở 6 quận/ huyện TP. Hồ Chí Minh giai đoạn từ năm 2008 đến năm 2014.
Địa điểm nghiên cứu tại Quận 4, Quận 5, Bình Thạnh, Củ Chi, Cần Giờ, Nhà Bè. Về số liệu bệnh tay chân miệng tại 6 quận huyện được thu thập tại Trung tâm Y tế Dự phòng Tp. Hồ Chí Minh và Sở Y tế TP. Hồ Chí Minh: số ca mắc tay chân miệng, số ca chết do bệnh tay chân miệng (TCM).
Số liệu về khí hậu được cung cấp bởi Viện Tài nguyên và Môi trường TP.HỒ Chí Minh: nhiệt độ trung bình, nhiệt độ tối thấp, nhiệt độ tối cao, độ ẩm trung bình, mực nước tối cao tại trạm Nhà Bè được theo dõi từ năm 2008 đến năm 2014.
Theo phân tích của tác giả Võ Hoàng Phương, số ca mắc tay chân miệng ở 6 quận, huyện trên Tp. Hồ Chí Minh qua 7 năm từ 2008 đến 2014 có sự thay đổi liên tục. Năm 2008, bệnh TCM xuất hiện nhiều nơi ở nước ta nhưng trên tổng 6 quận, huyện nghiên cứu tại Tp. Hồ Chí Minh chỉ ghi nhắc TCM ở 6 quận, huyện trên Tp. Hồ Chí Minh qua 7 năm từ 2008 đến 2014 có sự thay đổi liên tục. Năm 2008, bệnh TCM xuất hiện nhiều no8i ở nước ta nhưng trên tổng 6 quận, huyện nghiên cứu 7 năm qua (lần lượt 2061 và 1807 ca). Năm 2013 và 2014 tuy bệnh không còn đáng lo ngại như 2 năm 2011 và 2012 nhưng số ca mắc TCM vẫn có chiều hướng tăng cao. Số ca mắc TCM có xu hướng tăng ở cả 6 quận, huyện tại TP. Hồ Chí Minh qua các năm; mặc dù trong những năm gần đây số ca TCM duy trì ở mức vừa phải nhưng vẫn cao hơn so với giai đoạn trước năm 2010.
Nhìn chung, bệnh tay chân miệng tại TP. Hồ Chí Minh có xu hướng tăng giảm theo mùa. Bệnh TCM xuất hiện rải rác quanh năm nhưng đỉnh dịch thường rơi vào khoảng tháng 5 và tháng 10 hàng năm, và giai đoạn cao điểm của bệnh TCM thay đổi hàng năm có thể là do sự biến động của thời tiết. Nghiên cứu cho thấy năm 2011 có 2 đỉnh mắc TCM xảy ra vào tháng 5,6,7,8 và tháng 10; năm 2012 có 01 đỉnh mắc TCM xảy ra vào tháng 8 và tháng 9; năm 2013-2014 các ca mắc TCM tăng cao vào 2 đợt tháng 4,5,6,7 và tháng 10,11; số ca mắc TCM tăng cao vào các tháng có nhiệt độ tăng.
Đối với yếu tố khí hậu tại TP. Hồ Chí Minh trong 7 năm nghiên cứu cho thấy nhiệt độ trung bình hàng tháng được ghi nhận tại TP. Hồ Chí Minh là 28,3 độ C; nhiệt độ trung bình hàng tháng dao động từ 25 – 35,5 độc C. Nhiệt độ tối thấp hàng tháng tại TP. Hồ Chí Minh có giá trị trung bình 25,3 độ C; nhiệt độ tối thấp trong các tháng dao động từ 22,4 – 28,5 độc C. Nhiệt độ tối cao hàng tháng tại TP. Hồ Chí Minh có giá trị trung bình 33,7 độ C; nhiệt độ tối thấp trong các tháng dao động từ 31,5 – 36,9 độ C. Độ ẩm trung bình hàng tháng được ghi nhận 74,8% và dao động trong khoảng từ 60,6-83,1%. Mực nước tối cao được đo tại trạm Nhà Bè hàng tháng có giá trị trung bình là 110,9 cm và dao động trong khoảng 86,7 – 134,4 cm.
Tác giả Võ Hoàng Phương báo cáo ở Quận 4 khi nhiệt độ tối cao tăng lên 1 độ C thì số ca mắc tay chân miệng tăng 1,31 lần (p<0,05). Đối với Quận 5, nhiệt độ trung bình tối thấp và nhiệt độ tối có mối tương quan với số ca mắc TCM tại Quận 5 và tương quan có ý nghĩa thống kê. Khi nhiệt độ trung bình tăng lên 1 độ C thì số ca mắc TCM giảm 0,35 lần (RR=0,35; p<0,05), khi nhiệt độ tối thấp tăng lên 1 độ C thì số ca mắc TCM tăng 1,40 lần (RR=1,40; p<0,05), khi nhiệt độ tối cao tăng lên 1 độ C thì số ca mắc TCM tăng 2,12 lần (RR= 2,12; p<0,05).
Đối với quận Bình Thạnh, khi nhiệt độ trung bình trong 1 tháng tăng lên 1 độ C thì số ca mắc TCM ở quận Bình Thạnh trong 1 tháng tăng 3,24 lần (RR=3,24; p<0,05). Khi nhiệt độ tối thấp trung bình trong 1 tháng tăng lên 1 độ C thì số ca mắc TCM ở quận Bình Thạnh trong 1 tháng giảm 0,39 lần (RR=0,39; p<0,05).
Cần Giờ là huyện duy nhất của Tp Hồ Chí Minh giáp biển. Giống như một hòn đảo, Cần Giờ tách biệt với các khu vực xung quanh, mật độ dân số thấp nhất thành phố (100 người/km2, thống kê năm 2010). Mặc dù theo báo cáo điều tra về biến đổi khí hậu Cần Giờ là một trong những khu vực chịu nhiều tác động bất lợi của biến đổi khí hậu nhưng riêng đối với bệnh TCM thì khả năng phát triển của vi rút gây bệnh TCM ở khu vực này không cao (tổng số ca mắc TCM trong 7 năm chỉ có 383 ca).
Đối với huyện Củ Chi, các yếu tố khí hậu gồm nhiệt độ trung bình, nhiệt độ tối thấp, nhiệt độ tối cao, độ ẩm trung bình, mực nước tối cao trung bình gây ảnh hưởng đến số ca mắc TCM tại huyện Củ Chi và các mối tương quan có ý nghĩa thống kê (p<0,001). Khi nhiệt độ trung bình trong 1 tháng tăng lên 1 độ C thì số ca mắc TCM ở huyện Củ Chi trong 1 tháng giảm 0,30 lần (RR=0,30;p< 0,05). Khi nhiệt độ tối thấp trung bình trong 1 tháng tăng lên 1 độ C thì số ca mắc TCM ở huyện Củ Chi trong 1 tháng tăng 1,96 lần (RR=1,96; p<0,05). Khi nhiệt độ tối cao trung bình trong 1 tháng tăng lên 1 độ C thì số ca mắc TCM trong 1 tháng tăng 1,78 lần (RR=1,78; p<0,05).
Đối với huyện Nhà Bè, nhiệt độ tối cao, mực nước tối cao trung bình có mối tương quan với số ca mắc TCM ở huyện Nhà Bè và tương quan có ý nghĩa thống kê (p<0,001). Khi nhiệt độ tối cao trung bình trong 1 tháng tăng lên 1 độ C thì số ca mắc TCM ở huyện Nhà Bè trong 1 tháng tăng 1,53 lần (RR=1,53; p<0,05).
Tác giả Võ Hoàng Phương phân tích bệnh tay chân miệng là do các chủng vi rút đường ruột gây ra (EV17, CVA 16, CVA6); các chủng này chịu ảnh hưởng trực tiếp từ môi trường như nhiệt độ, độ ẩm, bề mặt vật chứa, bức xạ cực tím. Khi nhiệt độ tăng trở thành điều kiện thích hợp cho chủng vi rút sinh sôi và ảnh hưởng đến sự bất hoạt và tái hoạt động của vi rút trong đất hoặc trong nước.
Bên cạnh yếu tố nhiệt độ, ta cũng cần quan tâm đến độ ẩm trung bình và mực nước tối cao. Tại các nước nhiệt đới và cận nhiệt đới, các vi rút đường ruột lưu hành quanh năm và có khuynh hướng tăng vào mùa mưa. Đến thời điểm hiện tại, qua rất nhiều nghiên cứu về bệnh TCM và yếu tố khí hậu trên nhiều quốc gia thì các nhà khoa học vẫn chưa lý giải hoàn chỉnh cơ chế tác động giữa khí hậu và bệnh.
Tác giả nhấn mạnh dựa vào mối tương quan đã tìm ra, lập mô hình dự đoán nguy cơ bùng phát dịch TCM trên nhiều khu vực trong cả nước. Bên cạnh các yếu tố khí hậu, các yếu tố xã hội, môi trường cũng góp phần ảnh hưởng đến tình hình bệnh TCM. Cần cung cấp đầy đủ thông tin và nâng cao nhận thức cho người dân, vận động người dân trực tiếp tham gia vào quá trình phòng chống bệnh TCM, không để bệnh TCM trở thành dịch khó kiểm soát trong tương lai.
Hữu Lai