Rối loạn cảm xúc lưỡng cực (RLCXLC) được đặc trưng bằng sự lặp đi lặp lại các giai đoạn hưng cảm hoặc hưng cảm nhẹ xen kẽ với các giai đoạn trầm cảm điển hình trong quá trình phát triển của bệnh. Người bệnh có thể hồi phục hoàn toàn giữa các giai đoạn bệnh.
Đa số RLCXLC giai đoạn trầm cảm được điều trị bằng thuốc chống trầm cảm đơn thuần dễ thúc đẩy giai đoạn hưng cảm ở 30-40% bệnh nhân và nguy cơ chuyển giai đoạn nhanh, dẫn đến kháng thuốc, tự sát và lạm dụng chất.
Quetiapin là một thuốc an thần kinh không điển hình, có ít tác dụng không mong muốn trên hệ ngoại tháp hơn so với an thần kinh điển hình và ít tác dụng trên chuyển hóa hơn so với các an thần kinh không điển hình. Các nghiên cứu cho thấy thuốc có tác dụng trong điều trị RLCXLC cả giai đoạn hưng cảm lẫn giai đoạn trầm cảm.
Quetiapin đã được nghiên cứu và áp dụng khá phổ biến trên thế giới nhưng ở Việt Nam vẫn chưa có một nghiên cứu nào đánh giá hiệu quả điều trị của thuốc quetiapin.
Từ tháng 9 – 12/2011, tác giả nghiên cứu Nguyễn Văn Tuấn, Nguyễn Văn Cường – Trường Đại học Y Hà Nội, tiến hành nghiên cứu đề tài “Đánh giá hiệu quả điều trị của Quetiapin ở bệnh nhân rối loạn cảm xúc lưỡng cực giai đoạn trầm cảm”. Đối tượng nghiên cứu có 36 bệnh nhân đủ điều kiện tham gia nghiên cứu tại Viện Sức khỏe Tâm thần Bệnh viện Bạch Mai. Tác giả nghiên cứu không chọn đối tượng nghiên cứu là những bệnh nhân rối loạn cảm xúc do căn nguyên thực tổn, nghiện chất, phụ nữ có thai, đang cho con bú, suy thận.
Kết quả nghiên cứu theo báo cáo của tác giả Nguyễn Văn Tuấn, nữ giới 23 trường hợp (64%); nhóm 45 – 59 tuổi chiếm tỷ lệ cao nhất 47,2%; nhóm tuổi dưới 25 (8,3%) và trên 60 (2,8%) chiếm tỷ lệ thấp nhất. Tiền sử sử dụng thuốc trước khi nhập viện điều trị nhóm bệnh nhân dùng thuốc an thần kinh chiếm tỷ lệ cao nhất 56,6%; nhóm thấp nhất là chống trầm cảm 8,3%. Theo thang điểm đánh giá beck, mức độ trầm cảm vừa chiếm tỷ lệ cao nhất chiếm 50% các trường hợp nhập viện; trầm cảm nặng cũng chiếm tỷ lệ khá cao chiếm 44,4%; trầm cảm nhẹ 5,6%.
Trong 36 bệnh nhân nghiên cứu chỉ có 18 bệnh nhân sử dụng quetiapin đơn thuần trong quá trình điều trị. Số bệnh nhân còn lại có sự phối hợp thuốc quetiapin với một hay nhiều nhóm thuốc khác cụ thể: quetiapin kết hợp với nhóm chống trầm cảm có 11 bệnh nhân chiếm 30,6%; quetiapin kết hợp với nhóm chống trầm cảm và an thần kinh có 6 bệnh nhân chiếm 16,7%; quetiapin kết hợp với thuốc chỉnh khí sắc (Depakine) có 1 bệnh nhân chiếm 2,8%.
Tác giả nghiên cứu Nguyễn Văn Tuấn phân tích, nhóm điều trị quetiapine đơn thuần, tại thời điểm T0 điểm Beck trung bình là 29,7 + 4,4; tại các thời điểm sau 1 và 2 tuần điều trị điểm Beck đều giảm dần và tại thời điểm T3 giảm chỉ còn 13,7 + 3. Tương tự ở nhóm điều trị phối hợp điểm Beck tại các thời điểm sau 1 và 2 tuần điều trị điểm Beck cũng đều giảm dần từ 26,4 + 5,2 tại thời điểm bắt đầu nghiên cứu xuống còn 12,0 + 4,0 tại thời điểm sau 3 tuần điều trị. Ở cả 2 nhóm sự giảm điểm là có ý nghĩa thống kê.
Theo sự phân mức độ trầm cảm của test Beck thấy rằng nhóm bệnh nhân dùng quetiapine đơn thuần cũng như nhóm điều trị quetiapine phối hợp đều đáp ứng điều trị nhưng ở các mức độ khác nhau. Nhóm đơn thuần tại thời điểm T0 có 38,9% bệnh nhân trầm cảm vừa và 61,1% bệnh nhân trầm cảm nặng. Sau 3 tuần điều trị không còn bệnh nhân nào còn trầm cảm nặng; 66,7% số bệnh nhân không còn biểu hiện trầm cảm, trầm cảm nhẹ còn 27,8%. Trầm cảm vừa chiếm tỷ lệ thấp 5,6%. Nhóm bệnh nhân được điều trị phối hợp tại thời điểm T0 chủ yếu là bệnh nhân trầm cảm nhẹ và vừa chiếm tới 72,2%, trầm cảm nặng chiếm 27,8%. Sau 3 tuần điều trị thấy rằng bệnh nhân ở nhóm phối hợp mức độ trầm cảm nhẹ hơn nhóm điều trị đơn thuần nhưng sự khác biệt có thể do ngay từ thời điểm ban đầu các bệnh nhân ở nhóm đơn thuần mức độ trầm cảm đã nặng hơn với chủ yếu các bệnh nhân ở mức độ nặng (61,1%) trong khi nhóm phối hợp chủ yếu bệnh nhân ở mức độ nhẹ hoặc vừa (72,2%).
Tác giả nghiên cứu Nguyễn Văn Tuấn có nhận xét, trên thế giới các khuyến cáo điều trị trầm cảm trong RLCXLC thì quetiapin được chỉ định dùng đơn độc hoặc phối hợp với thuốc khác giống như trong nghiên cứu của tác giả. Các nghiên cứu đánh giá hiệu quả của quetiapin đơn thuần trên bệnh nhân trầm cảm trong RLCXLC. Nghiên cứu BOLDER I và II đánh giá hiệu quả của quetiapin 300mg và 600mg trên bệnh nhân trầm cảm lưỡng cực đều cho thấy hiệu quả hơn so với giả dược. Trong nghiên cứu tổng hợp của Suttajit và cộng sự cũng chỉ ra rằng quetiapin đơn thuần có hiệu quả trong việc cải thiện các triệu chứng trong trầm cảm lưỡng cực. Các nghiên cứu phối hợp quetiapin tuy không được tiến hành hệ thống nhưng một số báo cáo chùm ca lâm sàng phối hợp quetiapin với các thuốc khác như chỉnh khí sắc hoặc chống trầm cảm đều cho thấy có sự cải thiện các triệu chứng trầm cảm sau điều trị. Như vậy hầu như các nghiên cứu cũng giống như nghiên cứu của chúng tôi đều cho thấy có sự cải thiện các triệu chứng trầm cảm sau điều trị bất kể dùng quetiapin đơn thuần hay quetiapin phối hợp với các thuốc khác trong điều trị trầm cảm lưỡng cực.
Tác giả nghiên cứu có kết luận cho nghiên cứu, quetiapin đơn thuần hoặc quetiapin phối hợp với các thuốc chỉnh khí sắc, chống trầm cảm hay an thần kinh khác đều có hiệu quả trong việc cải thiện các triệu chứng trầm cảm trong rối loạn cảm xúc lưỡng cực.
Hồng Sơn