Những năm gần đây, cùng với sự phát triển của ngành Dược Việt Nam nói chung cũng như ngành Y học cổ truyền nói riêng, có nhiều chủng loại thuốc từ đông y, thuốc từ dược liệu, thuốc phiến... trên thị trường, đa dạng cả về hình thức và chất lượng. Thực tế đòi hỏi việc kiểm tra, kiểm soát các loại thuốc này cần được thực hiện chặt chẽ hơn, đặc biệt là việc kiểm tra chất lượng vì đó là yếu tố chính quyết định hiệu quả điều trị của thuốc.
Dược Điển Việt Nam IV đã có nhiều chuyên luận kiểm nghiệm dược liệu và bài thuốc đông dược, các chuyên luận đã quy định một số phương pháp kiểm nghiệm như: nhận thức cảm quan, sử dụng các phản ứng định tính hóa học, phương pháp hiển vi, phương pháp sắc ký... trong đó sắc ký lớp mỏng là một phương pháp kiểm nghiệm tương đối đơn giản và có hiệu quả.
Từ tháng 1-10/2015, DS. Lê Trọng Quyền – Bệnh viện Y học cổ truyền và Phục hồi chức năng tỉnh Khánh Hòa đã tiến hành nghiên cứu đề tài “Nhận xét chất lượng dược liệu Đương quy sử dụng tại bệnh viện”. Nghiên cứu có mục tiêu là nghiên cứu chất lượng Đương quy sử dụng tại bệnh viện theo các tiêu chí của Bộ Y tế; So sánh dược liệu Đương quy chuẩn; Nhận xét và đề xuất các giải pháp.
Theo DS. Quyền, nghiên cứu thực nghiệm trên 30 mẫu Đương quy trong tổng số 235kg Đương quy nhập kho tại bệnh viện. Đánh giá chất lượng Đương quy theo các tiêu chí nhận định cảm quan của Bộ Y tế. Dùng phương pháp vi phẩu khảo sát dược liệu Đương quy. Đánh giá chất lượng bằng sắc ký lớp mỏng. So sánh mẫu chuẩn của Bộ Y tế. Phương pháp nghiên cứu dựa trên quy định tại chuyên luận dược liệu của Dược điển Việt Nam IV.
Qua nghiên cứu, DS. Lê Trọng Quyền đã đưa ra kết luận là về trạng thái cảm quang phù hợp với màu sắc, kích thước, hình dạng và mùi vị của Bộ Y tế quy định, thuốc nhóm dược liệu loại 1. Vi phẩu và các thành phần tế bào đúng với mô tả của dược Điển Việt Nam 1. Bước đầu định tính hoạt chất phù hợp với yêu cầu chất lượng của dược liệu, so sánh với nghiên cứu của tác giả Hà Minh Hiển, Viện kiểm nghiệm Tp. Hồ Chí Minh, giá trị Rf của một số dược liệu Đương quy trên thị trường khác nhau có ý nghĩa thống kê. DS. Quyền đề nghị bệnh viện tạo điều kiện để kiểm định một số dược liệu trước khi nhập kho để chất lượng dược liệu tốt hơn.
Dược liệu Đương quy là rễ đã phơi hay sấy khô của cây Đương quy, họ Hoa tán. Đương quy là một loại cây nhỏ, sống lâu năm, cao chừng 40-80cm, thân màu tím có rãnh dọc. Lá mọc so le, 2-3 lần xẻ lông chim, cuống dài 3-12 cm, 3 đôi lá chét phía trên đỉnh không có cuống, lá chét lại xẻ 1-2 lần nữa, mép có răng cưa, phía dưới cuống phát triển dài gần 1/2 cuống, ôm lấy thân. Hoa rất nhỏ màu xanh trắng họp thành cụm hoa hình tán kép gồm 12-40 hoa. Quả bế có rìa màu tím nhạt. Ra hoa vào tháng 7-8.
Trên lâm sàng Đông y, Đương quy ứng dụng nhiều nhất. Trường hợp cần dưỡng huyết thông mạch thì dù là huyết chứng, hư chứng, biểu chứng hay ung nhọt ngoài da đều dùng được Đương quy. Đối với phụ khoa, Đương quy là chủ dược, chủ yếu dùng điều kinh, đối với đau kinh dùng rất hay, thường phối hợp với Bạch thược, Xuyên khung, Hương phụ. Nói chung các bài thuốc không thể thiếu Đương quy. Tứ vật thang (Qui Thục Khung Thược): là bài thuốc chính để điều huyết (lý thuyết). Trị các chứng huyết hư, huyết ứ, kinh nguyệt không đều, các chứng tai biến tiền sản hậu đều trên cơ sở bài thuốc đó mà gia giảm.
Dùng Đương quy dưỡng huyết: Đối cới chứng Tâm huyết hư (hồi hộp, dễ quên, mất ngủ, tâm phiền, bứt rứt) thường dùng bài Đương qui bổ huyết thang (Nội ngoại thương biên hoạt luận): Đương qui 8g, Hoàng kỳ 30-40g, sắc nước uống.
Trường hợp tỳ huyết hư (da vàng bủng, người gầy, ăn kém) dùng bài Tứ vật thang (Hòa tể cu5cp hương): Thục địa 12g, Đương qui 8g, Bạch thược 8 g, Xuyên khung 4g, sắc uống.
Trường hợp can huyết hư (đau váng đầu, hoa mắt, ù tai, chân tay co rút) dùng bài Nhất quán tiễn (Liễu châu y thoại): Đương qui thân 12g, Bắc Sa sâm 12g, Mạch môn 8g, Sinh địa 8g, Kỷ tử 16g, Xuyên luyện tử 4-6g, sắc uống.
Trị ứ huyết chân tay do té ngã chấn thương: phần mềm sưng đau, hoặc viêm tắc động mạch, dùng Đương qui hoạt huyết trục ứ, dùng bài: Hoạt lạc hiệu linh đơn: Đơn sâm 20g, Đương qui 12g, Nhũ hương 6g, Mộc dược 6g, sắc uống. Bài thuốc này trị được đau bụng.
Trần Mai