Bệnh sán lá gan lớn là một bệnh truyền từ động vật sang người, do hai loài sán Fasciola hepatica hoặc Fasciola gigantica gây ra. Sán lá gan lớn gây bệnh ở người được xem như ký sinh lạc chủ. Bệnh sán lá gan lớn thường có các triệu chứng đau vùng hạ sườn phải lan về phía sau hoặc đau vùng thượng vị và mũi ức; tính chất đau không đặc hiệu, có thể âm ỉ, đôi khi đau dữ dội, có những trường hợp không đau bụng. Bệnh nhân mệt mỏi, có cảm giác đầy dụng, khó tiêu, rối loạn tiêu hóa, buồn nôn, có thể sốt hoặc đau khớp, đau cơ, mẩn ngứa.
Vật chủ chính là động vật ăn cỏ như trâu, bò, cừu; người chỉ là vật chủ ngẫu nhiên, tình cờ mắc bệnh; vật chủ trung gian truyền bệnh là ốc họ Lymnaea. Người bị nhiễm bệnh do ăn sống các loại rau sống mọc dưới nước (rau ngổ, rau rút, rau cần, cải xoong…) hoặc uống nước lã có nhiễm ấu trùng sán.
Từ tháng 5/2014 đến tháng 10/2014, tác giả Nguyễn Hữu Tài – Trung tâm Y tế Dự phòng tỉnh đã tiến hành nghiên cứu đề tài “Mô tả một số đặc điểm lâm sàng bệnh sán lá gan lớn trên các bệnh nhân được điều trị tại Bệnh viện Đa khoa tỉnh Khánh Hòa từ năm 2010-2014”.
Có 123 bệnh nhân được đưa vào nghiên cứu, đây là những bệnh nhân được chẩn đoán và điều trị bệnh bệnh sán lá gan lớn và có bệnh án đầy đủ tại bệnh viện Đa khoa tỉnh Khánh Hòa trong thời gian 2010 đến 2014.
Qua báo cáo phân tích của tác giả Nguyễn Hữu Tài, nhóm tuổi từ 15-60 tuổi có tỷ lệ mắc sán lá gan lớn cao chiếm 58% tổng số mắc, tuổi mắc nhỏ nhất 6 tuổi, tuổi mắc cao nhất là 79 tuổi. 92% trường hợp mắc là người kinh, các dân tộc khác chiếm tỷ lệ rất thấp, chủ yếu là người Raclay chiếm 8%. Nữ giới có tỷ lệ mắc sán lá gan lớn cao hơn nam giới (Nữ 55,6% so với nam 44,4%).
Thị xã Ninh Hòa và Tp Nha Trang là hai nơi chiếm tỷ lệ mắc sán lá gan lớn cao nhất (37,1% và 34,7%) trong tổng số trường hợp mắc sán lá gan lớn được điều trị tại Bệnh viện Đa khoa tỉnh Khánh Hòa. Các huyện thị khác chiếm tỷ lệ thấp dưới 10% tổng số mắc.
Người làm nông có tỷ lệ mắc cao nhất 27%, tiếp theo công nhân viên và người công nhân/lao động tự do với tỷ lệ mắc 18%. Thời gian trung bình để một bệnh nhân từ khi xuất hiện các triệu chứng đầu tiên đến khi nhập viện là 1 tuần chiếm gần 50%, vẫn còn 3% bệnh nhân có thời gian chịu đựng rất lâu từ nửa năm đến 2 năm mới nhập viện.
Các triệu chứng chính điển hình thường gặp: đau hạ sườn phải 81 người (65,9%), ăn kém 52 người (42,3%), mệt mỏi 26 người (21,1%), đặc điểm của cơn đau chủ yếu là đau âm ỉ từng cơn (7,3%), bệnh nhân có những cơn đau dữ dội (0,3%). Sốt (21,1%), vàng da (8,9%).
78,2% bệnh nhân có bạch cầu ái toan tăng cao, trong đó có 50% bệnh nhân có mức bạch cầu ái toan tăng trên 20%. Có 93,5% bệnh nhân được bác sĩ cho chỉ định làm phản ứng huyết thanh để chẩn đoán sán lá gan và 100% các mẫu thử đều dương tính. 100% bệnh nhân đều được bác sĩ cho siêu âm, kết quả 100% bệnh nhân có hình ảnh tổn thương gan dạng áp xe hoặc dạng micro áp xe, kích thước các tổn thương cũng rất đa dạng.
Tác giả nghiên cứu đưa ra một số hạn chế của đề tài đó là đề tài chỉ mới dừng lại ở việc mô tả các đặc điểm lâm sàng của những bệnh nhân, chưa phân tích tìm hiểu các yếu tố nguy cơ, thói quen tiêu dùng thực phẩm của người dân cũng như kiến thức, hiểu biết của người dân về bệnh sán lá gan lớn. Do đó, đây là nghiên cứu tạo tiền đề cho những nghiên cứu tiếp theo để đề ra các biện pháp phòng bệnh hiệu quả cho người dân ở những địa phương có số mắc cao.
Nghiên cứu mới chỉ thực hiện tại bệnh viện Đa khoa tỉnh Khánh Hòa, nên chưa mô tả hết được mức độ bệnh sán lá gan trên toàn tỉnh.
Về kiến nghị, tác giả nghiên cứu đưa ra các vấn đề cụ thể là: Cần tăng cường công tác truyền thông, nâng cao nhận thức của người dân về cách phòng chống bệnh sán lá gan lớn và tiếp cận các cơ sở y tế để khám và điều trị khi xuất hiện các triệu chứng sớm của bệnh nhằm làm giảm các biến chứng có thể gặp, hạn chế tình trạng sán lá gan lớn di chuyển đến các cơ quan khác để gây bệnh.
Để tạo điều kiện cho công tác phòng chống bệnh sán lá gan lớn ở người cần sớm đưa bệnh này vào hệ thống giám sát các bệnh truyền nhiễm cần phải báo cáo theo thông tư 48 của Bộ Y tế. Điều này giúp việc quản lý các ca bệnh được dễ dàng hơn.
Bộ Y tế cần xây dựng quy trình, hướng dẫn giám sát phòng chống, xử lý bệnh san lá gan lớn để làm căn cứ khi xử lý các ổ dịch trên người cũng như ở đàn trâu/bò.
Tăng cường hợp tác giữa ngành Y tế và ngành Thú y trong công tác phòng chống bệnh để nâng cao hiệu quả của phòng bệnh. Cụ thể, cần xây dựng các văn bản chỉ đạo, hướng dẫn ở cấp Bộ Y tế và Bộ Nông nghiệp – Phát triển Nông thôn.
Chi cục Thú Y cần tăng cường kiểm tra giám sát các lò mổ gia súc trên địa bàn để kiểm soát những con bò sau khi giết thịt phát hiện nhiễm sán lá gan lớn thì những sản phẩm của nó như gan…không được đưa ra thị trường tiêu thụ nhằm làm hạn chế sự lây nhiễm cho người dân.
Cần thực hiện các nghiên cứu sâu tiếp theo nhằm đánh giá các yếu tố nguy cơ, dịch tễ học về bệnh sán lá gan lớn nhằm đưa ra chiến lược phòng chống hiệu quả trong tương lai.
Văn Hanh