Vi rút viêm gan B (HBV) là một yếu tố nguy cơ gây ung thư tế bào gan nguyên phát. Gen MDM2 có liên quan đến nguy cơ mắc ung thư tế bào gan nguyên phát.
Theo tác giả Trần Huy Thịnh- Trường Đại học Y Hà Nội, vấn đề cần tìm hiểu là những kiểu gen của đa hình nucleotid đơn có làm tăng khả năng mắc ung thư tế bào gen cho những người nhiễm HBV … Do vậy, tác giả nghiên cứu Trần Huy Thịnh cùng các cộng sự đã tiến hành nghiên cứu đề tài “Đánh giá mối liên quan giữa đa hình nucleotid đơn 309 T > G của gen MDM2 với HBV trong nguy cơ mắc ung thư tế bào gan nguyên phát”.
Theo tác giả nghiên cứu, MDM2 là một gen quan trọng trong con đường tín hiệu p53. Dòng tín hiệu này là một cơ chế ức chế khối u quan trọng nhất của con người. MDM2 đóng vai trò điều hoà ngược âm tính mọi hoạt động của p53. Con đường chủ yếu gen MDM2 kiểm soát p 53 là kích hoạt giáng hoá protein p53 liên tục, làm suy giảm hàm lượng p 53. Bất kỳ sự biểu hiện quá mức nào của MDM 2 đều dẫn đến sự suy giảm chức năng p 53 là giữ ổn định di truyền cho tế bào trước các tác nhân gây tổn thương DNA. Tế bào sẽ mất kiểm soát các chu kỳ phân bào, mất khả năng tự sửa chữa DNA; không còn khả năng kích hoạt chết tế bào theo chu trình. Hậu quả này là điều kiện hình thành nên các tế bào ung thư, trong đó có tế bào ung thư gan. Bất kỳ biến đổi nào trên phân tử DNA làm cho MDM2 tăng cường biểu hiện đều có khả năng tác động đến quá trình biến đổi gen.
Tác giả Trần Huy Thịnh cho biết, đa hình nucleotid đơn tại intron 1 thuộc vùng khởi động (promoter) làm tăng biểu hiện của MDM2; đó là sự thay thế T>G tại codon 309. Sự thay đổi này làm tăng sự gắn kết MDM2 với Sp1, một yếu tố hoạt hoá phiên mã của gen MDM2. Kết quả của sự thay thế nucleotid này làm biểu hiện MDM2 TNA và protein tăng cao; không những là vùng khởi động của MDM2 mà còn làm vùng có vị trí gắn của phân tử p53. Có những nghiên cứu đã cho kết quả MDM2 SNP 309 T > G có thể làm tăng tổng hợp protein MDM2 ở những kiểu gen đột biến. Ví dụ kiểu gen GG tăng gấp 4 lần và kiểu gen TG tăng hơn 1,9 lần so với kiểu gen nguyên thuỷ T.T. Do vậy, đó là bằng chứng khi gen MDM2 tăng quá mức trong kiểu gen GG của SNP 309 T > G có thể mang lại những thuận lợi nhất định cho sự hình thành khối u.
Tác giả Trần Huy Thịnh đã tiến hành nghiên cứu 280 mẫu máu của bệnh nhân ung thư tế bào gan nguyên phát đang điều trị tại Khoa Nội Tiêu hoá Bệnh viện Bạch Mai và Trung tâm Ung Bướu Thanh Hoá từ năm 2013-2015. Lấy 267 mẫu máu ngẫu nhiên của những người đến khám tại Bệnh viện Thanh Hoá để làm nhóm chứng. Sử dụng kỹ thuật sinh học phân tử xác định kiểu gen TP53; khuếch đại vùng gen chứa SNP 309 của gen MDM2 bằng kỹ thuật PCR với cặp mồi đặc hiệu.
Theo phân tích của tác giả nghiên cứu, trên thực tế nhiều trường hợp có tiền sử mắc viêm gan vi rút B nhưng không tiến triển thành ung thư gan; hoặc cùng nhiễm HBV nhưng có người bệnh khởi phát ung thư gan lúc còn rất trẻ. Kết quả nghiên cứu, có 61,1% đối tượng nghiên cứu đã nhiễm HBV. Sử dụng phân tích đa biến để tìm mối tương quan giữa các kiểu gen của MDM 2 309 T > G với tình trạng nhiễm HBV trong nguy cơ mắc ung thư tế bào gan, tác giả Trần Huy Thịnh báo cáo có 207 trường hợp nhiễm HBV được phân tích liên quan của kiểu gen với khả năng mắc ung thư, trong đó có 171 trường hợp thuộc nhóm bệnh nhân ung thư tế bào gan nguyên phát và 36 ca nhóm chứng. Kết quả thấy kiểu gen GG của MDM 2 309 T > G làm tăng khả năng mắc ung thư tế bào gan (OR=4,38). Điều này cho phép đưa ra nhận định về sự tương tác giữa các gen MDM2 với vi rút viêm gan B; sự tương tác này sẽ đi theo hướng mắc bệnh nếu đó là các kiểu gen đột biến. Con đường tín hiệu p53, dòng tín hiệu nội bào mà ở đó MDM 2 bị kích hoạt bởi yếu tố nguy cơ gây tổn hại bộ gen, trong đó có vi rút. Các vi rút khi xâm nhập tế bào sẽ kích hoạt dòng tín hiệu sinh trưởng bất thường hay chính là các oncogen; làm ức chế MDM2. Khi đó p53 được giải phóng tín hiệu chức năng sinh học của mình; kết quả tế bào giữ được ổn định bộ gen trước tác động của vi rút. Khi MDM2 bất thường; p53 bất thường sự xâm nhập vi rút không được giải quyết; hậu quả vi rút vô tư làm tổn thương bộ gen của tế bào, tạo ra sự di truyền bất thường là tế bào gan ung thư. Kiểu gen đột biến của MDM2 309 T > G là một trong các bất thường đó. Một hạn chế của nghiên cứu tác giả Trần Huy Thịnh lưu ý là cần thời gian dài để xác định được chỉ số nguy cơ mắc bệnh (Relative risk).
Lâm Quyên