Parkinson là một dạng thoái hóa thần kinh tiến triển. Bệnh Parkinson ảnh hưởng tới 1 – 3% dân số trên 50 tuổi.
Bệnh Parkinson được đặc trưng bởi sự thoái hóa chọn lọc các nơron tiết dopamin ở não, mức độ thoái hóa ngày càng tăng làm các triệu chứng bệnh nặng dần theo thời gian. Theo các chuyên gia y học hiện nay quá trình thoái hóa thần kinh trong bệnh Parkinson bắt đầu và diễn biến như thế nào vẫn chưa được hiểu biết đầy đủ, đặc biệt là cơ chế phân tử và sinh học tế bào. Vì vậy các nhà y học vẫn thực hiện các mô hình gây bệnh thực nghiệm trong nghiên cứu nguyên nhân, sinh lý bệnh và các phương pháp điều trị của bệnh Parkinson.
Năm 1968, tác giả Ungerstedt đã xây dựng được mô hình gây bệnh Parkinson thực nghiệm đầu tiên bằng cách sử dụng 6 – hydroxydopamin (6-OHDA). Mô hình này sau đó được cải thiện và trở thành mô hình gây bệnh phổ biến nhất trong các nghiên cứu về cơ chế và các phương pháp điều trị bệnh. Theo tác giả Trịnh Thị Ngọc Yến – Trường Đại học Y Hà Nội; so với các chất gây độc được sử dụng trong các mô hình gây bệnh thì 6 – OHDA có khả năng gây thoái hóa các tế bào thần kinh tiết dopamin từ từ, mô phỏng tương tự quá trình diễn tiến của bệnh vì vậy nó được ứng dụng nhiều để nghiên cứu các phương pháp điều trị bệnh.
Nhóm tác giả nghiên cứu Trịnh Thị Ngọc Yến cùng cộng sự bộ môn Mô – Phôi – Trường Đại học Y Hà Nội tiến hành báo cáo đề tài nghiên cứu “Ảnh hưởng của 6 – Hydroxydopamin lên tế bào tiết Dopamin ở não chuột trên mô hình gây bệnh Parkinson”.
Tác giả nghiên cứu sử dụng chuột cống trắng đực trưởng thành, chủng Wistar hoặc Sprague Dawley, 2 – 4 tháng tuổi, cân nặng 170 – 230gam. Phương pháp xử lý mô học: phẫu tích lấy não của các chuột bị Parkinson làm tiêu bản vi thể, siêu vi thể, hóa mô miễn dịch để đánh giá tổn thương của tế bào tiết Dopamin, so sánh bên não lành không tiêm và bên não có tiêm 6 – OHDA. Nghiên cứu được thực hiện trên 10 con chuột; sau 3 tuần tiêm 6 – OHDA cho được kết quả nghiên cứu: thử nghiệm test xoay dưới tác dụng của Metamphetamin chuột gây bệnh quay từ 25-45 vòng/phút.
Tác giả Trịnh Thị Ngọc Yến phân tích, các nơron tiết Dopamin chỉ chiếm khoảng 1% tổng số các nơron trong não nhưng nó đóng vai trò quan trọng trong nhiều chức năng của não; cụ thể như vận động tự chủ, giải phóng các hormon thần kinh nội tiết; nhận thức, điều khiển các hành vi cảm xúc; stress và trí nhớ. Khi số lượng các tế bào thần kinh này bị giảm sút sẽ dẫn đến nhiều rối loạn thần kinh nghiêm trọng mà nổi bật là bệnh Parkinson. Do thân của các nơron tiết Dopamin nằm ở liềm đen, sợi trục đi tới thể vân. Khi tới thể vân, mỗi sợi trục của tế bào tiết Dopamin tỏa ra nhiều nhánh để tạo synap với các nơron khác, mỗi sợi trục có thể tạo ra 170.000 – 408.000 synap ở thể vân.
Kết quả nghiên cứu cho thấy tại liềm đen, khi nhuộm hóa mô miễn dịch với marker TH, marker đặc hiệu để phát hiện các tế bào tiết Dopamin, cho thấy số lượng tế bào dương tính với TH tương ứng với số lượng nơron tiết Dopamin bên não chuột tiêm 6 – OHDA giảm rõ rệt so với bên não chuột không tiêm 6 – OHDA. Sự giảm số lượng các tế bào tiết Dopamin phản ánh tác dụng gây chết tế bào của 6 – OHDA. Kết quả nghiên cứu cho thấy các tế bào tiết Dopamin đang xảy ra quá trình thoái hóa và quá trình thoái hóa này xảy ra ở các nhánh bào tương trước khi vào đến thân tế bào. Dưới kính hiển vi điện tử quan sát liềm đen ở bên não được tiêm 6 – OHDA cho thấy nghèo bào quan; chủ yếu chỉ còn ty thể.
Ty thể bị biến dạng cả hình dạng và cấu trúc; trương phồng, mào ty thể đứt gãy hoặc mất mào ty thể. Những đặc điểm này cho thấy tế bào trải qua chết tế bào theo chương trình (apoptosis), một cơ chế mà 6 – OHDA gây chết tế bào đã được nhiều nghiên cứu chứng minh.
Tác giả Trịnh Thị Ngọc Yến cũng cho biết ở liềm đen bên tổn thương có đặc điểm bao myelin bị tách lớp, tập trung các hạt vận chuyển ở các sợi nhánh; có thể do liên quan đến quá trình thoái hóa ngược theo cơ chế vận chuyển các hạt theo sợi trục của tế bào thần kinh tiết Dopamin.
Mức độ thoái hóa giữa các tận cùng thần kinh ở thể vân và các tế bào ở liềm đen có sự tương quan phụ thuộc vào vị trí tiêm 6 – OHDA. 6 – OHDA gây tổn thương các tận cùng của tế bào tiết Dopamin ở thể vân, sau đó màng nhân của các tế bào ở liềm đen bị tổn thương thứ phát dẫn đến sự thoái hóa ngược. Chính nhờ có sự thoái hóa ngược diễn ra từ từ và tiến triển tăng dần mà mô hình gây bệnh thực nghiệm Parkinson bằng 6 – OHDA khi tiêm vào thể vân giống quá trình diến biến tự nhiên của bệnh Parkinson.
Mai Trang