Basedow là một bệnh cường chức năng tuyến giáp do tăng tiết quá nhiều hormone tuyến giáp. Bệnh thường gặp và chiếm tỷ lệ cao trong các bệnh lý tuyến giáp, chủ yếu là nữ bị chiếm tỷ lệ khoảng 80-90%, đa số bệnh nhân ở độ tuổi sinh đẻ.
Cường chức năng tuyến giáp có yếu tố tự miễn trong thời kỳ mang thai chiếm khoảng 0,1% - 0,4% tất cả các phụ nữ mang thai. Ở phụ nữ mang thai có cường giáp tự miễn gây nên tăng nồng độ hormone tuyến giáp, giảm hormone tuyến yên và tăng kháng thể kháng thụ thể TSH (TRAb), các yếu tố trên không những ảnh hưởng trực tiếp đến các giai đoạn của quá trình hình thành, phát triển của thai nhi cũng như trẻ sau khi sinh, mà còn là nguyên nhân của các tai biến sản khoa nguy hiểm đến tính mạng của thai phụ và trẻ em như cơn bão giáp khi chuyển dạ, sảy thai, thai lưu, cường giáp thai nhi…Tại Việt Nam, hiện còn ít nghiên cứu về bệnh Basedow ở phụ nữ mang thai.
Từ tháng 10/2013 đến tháng 10/2014 nhóm nghiên cứu Trần Thị Thanh Hóa, Đỗ Gia Nam Bệnh viện Nội tiết Trung ương đã tiến hành nghiên cứu đề tài “Khảo sát một số đặc điểm lâm sàng và cận lâm sàng của bệnh nhân Basedow mang thai”.
Về tiêu chuẩn chọn đối tượng nghiên cứu là những bệnh nhân đang điều trị Basedow phát hiện mang thai, bệnh nhân Basedow mới phát hiện và mang thai, bệnh nhân đồng ý tham gia nghiên cứu. Tiêu chuẩn chẩn đoán bệnh Basedow là bệnh nhân được chẩn đoán Basedow mang thai trong quý 1 của thời kỳ mang thai có các triệu chứng lâm sàng và cận lâm sàng. Tiêu chuẩn chẩn đoán mang thai dựa vào triệu chứng lâm sàng và cận lâm sàng gồm tắt kinh, hội chứng nghén (buồn nôn, nôn, chán ăn, ăn kém…). HCG tăng bằng phương pháp định tính dùng que thử Quicktick dương tính. Siêu âm thai có hình ảnh túi ối, âm vang thai, tim thai…tùy theo tuổi thai. Về phương pháp nghiên cứu, tất cả bệnh nhân được hỏi và thăm khám lâm sàng tỉ mỉ, lấy máu xét nghiệm vào buổi sáng tại khoa Hóa sinh Bệnh viện Nội tiết Trung ương sau khi nhịn ăn 12 tiếng, tất cả các bệnh nhân đăng ký theo mẫu nghiên cứu thống nhất.
Xét nghiệm FT3, FT4, TSH, TRAb trên máy miễn dịch tự động COBAS E411 analyzer của ROCH, theo nguyên lý miễn dịch điện hóa phát quang. Xét nghiệm định tính HCG bằng que thử Quicktick của hãng Phamatech: đánh giá kết quả bằng dương tính hoặc âm tính. Đối với tính thể tích tuyến giáp trên siêu âm dựa theo công thức tính của GuterKunst R: V = 0,479 x chiều cao x chiều dày x chiều rộng (cm3). Giá trị bình thường ở người trưởng thành: nam: 25 cm3, nữ: 18 cm3.
Đánh giá mật độ âm trên siêu âm tuyến giáp: tăng âm, giảm âm, đồng âm và hỗn hợp âm. Siêu âm mạch tuyến giáp: Vs tăng > 9,8cm/s (Vs = Velocity systolic: tốc độ dòng chảy thì tâm thu, bình thường < 9,8 cm/s. Vd tăng > 5cm/s (Vd = Velocity diastolic: tốc độ dòng chảy thì tâm trương, bình thường < 5 cm/s). Số đốm mạch/1cm mặt cắt: tăng > 2,5 đốm (Spot flat, bình thường ≤ 2 đốm). Ước tính tuổi thai và cân nặng thai nhi trên siêu âm.
Theo phân tích của tác giả nghiên cứu, trong 33 đối tượng nghiên cứu có 78,8% thuộc nhóm tuổi 18-30 tuổi. Kết quả này phù hợp với đặc điểm dịch tễ chung của bệnh Basedow, hay gặp ở độ tuổi sinh đẻ 18-40 tuổi. Về bản chất, mang thai là một stress với tuyến giáp, ở một số nhóm bệnh nhân có thể gây suy giáp do dự trữ hormone giáp bị hạn chế hoặc thiếu hụt iod hoặc viêm tuyến giáp tự miễn sau sinh ở phụ nữ có cơ địa bệnh tuyến giáp tự miễn tiềm ẩn có tình trạng bình giáp trước khi thụ thai, nhưng cũng có một số nhóm bệnh nhân khi có thai lại là một yếu tố kích thích quá trình miễn dịch của cơ thể, khởi động quá trình tổng hợp tự kháng thể kích thích tuyến giáp (TSH Stimulating Auto-antibody: TRSAb) khởi động quá trình miễn dịch của bệnh Basedow.
BS Trần Thị Thanh Hóa phân tích cơ chế bệnh sinh của bệnh Basedow là do rối loạn của hệ miễn dịch liên quan tới kháng thể thụ thể TSH của tuyến giáp. Ở phụ nữ bị bệnh Basedow, mang thai là 1 yếu tố kích thích quá trình miễn dịch của cơ thể làm tăng hoạt động cạnh tranh của kháng thể kháng thụ thể TSH (TRAb) với TSH trên tổng hợp và giải phóng hormone tuyến giáp vào máu, nồng độ hormone giáp vào máu đến các cơ quan như tim, não, gan mô liên kết…gây nên triệu chứng cường giáp trên lâm sàng khá phong phú.
Kết quả nghiên cứu cũng cho thấy các triệu chứng cơ năng, thực thể của bệnh nhân Basedow đều gặp ở tất cả bệnh nhân Basedow mang thai. Sự tương đồng này là do sự cường giáp đã gây nên một loạt các triệu chứng trên lâm sàng như hồi hộp trong ngực, mệt mỏi, da nóng ẩm, run tay, rối loạn tiêu hóa…Điều này chứng tỏ ở bệnh nhân Basedow mang thai có tình trạng nhiễm độc giáp nặng nề về mặt huyết học, phân biệt với tình trạng cường giáp do thai trong những tuần đầu bà mẹ có thai. Tuy nhiên kết quả trong nghiên cứu tỷ lệ bệnh nhân có rối loạn tiêu hóa mà cụ thể là đi ngoài phân lỏng tăng cao hơn so với các tác giả khác (chiếm 81,3%), điều này có thể giải thích ngoài tình trạng rối loạn tiêu hóa của nhiễm độc giáp, ở các bệnh nhân khi có thai có sự thay đổi bài tiết dịch tiêu hóa, tăng tiết dịch acid và tăng nhu động dạ dày thực quản, vì vậy trên lâm sàng thai phụ thường xuyên có những cơn đau bụng thoáng qua, dạ dày ruột rất dễ nhạy cảm với thức ăn lạ gây rối loạn tiêu hóa với tần suất nhiều hơn
Tác giả nghiên cứu có kết luận về đặc điểm của triệu chứng lâm sàng gồm buồn nôn 100%, nôn 90%, mệt mỏi 90,9%, khó ngủ 87,9%, đi ngoài phân lỏng 81,8%, gầy sút cân 78,5%. Tất cả các bệnh nhân đều có bướu giáp (trong đó, độ IB 36,4%, độ II 42,4%; độ III 21,2%). Tổn thương mắt chủ yếu là độ I (57,6%) theo NOSPECS, tỷ lệ run tay là 93,9%, nhịp tim nhanh 75,8%.
Đặc điểm cận lâm sàng: nồng độ FT3 trung bình là 15,03 ± 9,29 pmol/l (có 74,5% bệnh nhân tăng), FT4 trung bình là 32,45 ± 19,69 pmol/l (có 57,6% bệnh nhân tăng). Tất cả các bệnh nhân đều tăng TRAb với nồng độ trung bình là 15,49 ± 12,69 IU/L. TSH giảm ở 100% bệnh nhân. Trên siêu âm tuyến giáp, thể tích trung bình của tuyến giáp là 28,72 ± 12,28 cm3, có 84,4% bệnh nhân có tăng số đốm mạch./.
Ngô Thanh