Ngộ độc cấp là ngộ độc xảy ra trong vòng 24 giờ sau khi tiếp xúc một hoặc vài lần với một chất độc nào đó.
 Các biểu hiện ngộ độc xuất hiện trong vòng ≤ 2 tuần sau khi phơi nhiễm với độc chất. Hệ thống thần kinh trung ương có thành phần lipid cao và được cung cấp lưu lượng máu lớn do đó trở thành cơ quan đích của nhiều loại thuốc và độc chất khác nhau. Kết quả tác động độc của các thuốc và chất độc trên hệ thống thần kinh gây ra thay đổi ý thức ở các mức độ khác nhau và thường tiến triển đến hôn mê. Chẩn đoán ngộ độc cấp trước hết là chẩn đoán lâm sàng trong đó việc khai thác kỹ bệnh sử có vai trò rất quan trọng trong việc chẩn đoán xác định và xử trí cấp cứu. Việc đối chiếu xét nghiệm độc chất phục vụ cho chẩn đoán nếu có là cần thiết. Mỗi loại ngộ độc cấp thường có đặc điểm và triệu chứng lâm sàng nổi bật gợi ý cho chẩn đoán: Hôn mê yên tĩnh gợi ý ngộ độc thuốc an thần gây ngủ, đồng tử co nhỏ gợi ý ngộ độc opioid, co giật gợi ý ngộ độc thuốc chuột Tàu…
Từ tháng 01/2012 đến tháng 9/2013, nhóm nghiên cứu Hà Thị Bích Vân, Hà Trần Hưng - Trường Đại học Y Hà Nội, Trung tâm chống độc Bệnh viện Bạch Mai đã tiến hành nghiên cứu “Đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng của ngộ độc cấp gây rối loạn ý thức”.
Chẩn đoán ngộ độc cấp dựa theo tiêu chuẩn của tác giả Nguyễn Thị Dụ, Hojer J có 2/3 trong các tiêu chuẩn sau: Tiếp xúc chất độc (uống thuốc ngủ an thần, thuốc trừ sâu, rượu, tiếp xúc khí CO…), có biểu hiện lâm sàng ngộ độc, xét nghiệm thấy chất độc trong dịch dạ dày, nước tiểu, máu. Tiêu chuẩn rối loạn ý thức: ≤ 10 điểm.
Tiêu chuẩn loại trừ: Loại trừ khỏi nghiên cứu các trường hợp ngộ độc không đồng thời nhiều chất độc, tiền sử bệnh có di chứng thần kinh trung ương, nguyên nhân chấn thương, tai biến mạch máu não, nhiễm trùng thần kinh trung ương, tiền sử bệnh tâm thần, tuổi < 16, ra viện không xác định được nguyên nhân ngộ độc rõ ràng.
Theo báo cáo của tác giả nghiên cứu, có 4765 bệnh nhân ngộ độc cấp được kiểm soát, trong đó có 210 bệnh nhân có rối loạn ý thức , chiếm tỷ lệ 4,4% trong đó nam chiếm 65%, nữ chiếm 35%. Nhóm nghề nghiệp tự do chiếm tỷ lệ cao nhất (30%), độ tuổi gặp nhiều nhất từ 16-34 (57,1%), ít nhất ở nhóm tuổi 45-54 (13,3%). Bệnh nhân đến từ nông thôn và thành thị chiếm đa số và có tỷ lệ gần tương đương nhau trong đó nông thôn chiếm 46,7%, thành phố chiếm 50,5%, các bệnh nhân đến từ vùng trung du, miền núi có tỷ lệ khá thấp chiếm 2,8%.
Trong 210 bệnh nhân nghiên cứu, bệnh nhân ngộ độc qua đường tiêu hóa cao nhất, tiếp theo là đường tiêm chích và đường hô hấp. Thời gian phát hiện rối loạn ý thức từ khi tiếp xúc độc chất trung bình là khá sớm khoảng 2 giờ. Bệnh nhân được phát hiện tình trạng rối loạn ý thức sớm nhất là sau 5-10 phút, trong đó bệnh nhân muộn nhất là sau uống khoảng 61 giờ ( 2,5 ngày). Đa số những trường hợp phát hiện muộn gặp trong ngộ độc ruợu vì sau khi uống rượu người nhà cứ nghĩ bệnh nhân ngủ, hoặc những trường hợp thuê phòng ngủ rồi uống thuốc tự tử. Ngộ độc cấp là một lĩnh vực cấp cứu có nhiều đặc điểm khác biệt so với các bệnh lý khác, cho dù nguyên nhân và hoàn cảnh ngộ độc ra sao đều có thể nặng lên rất nhanh chóng theo từng phút, từng giờ cho dù lúc đầu bệnh nhân biểu hiện rất bình thường, đặc biệt là khi hệ thống thần kinh trung ương bị ảnh hưởng. Vì vậy thời gian đến viện sớm hay muộn ảnh hưởng rất nhiều đến diễn tiến bệnh cũng như kết quả điều trị. Trong các bệnh nhân nghiên cứu của tác giả, đa số bệnh nhân nhập viện trong vòng 24 giờ, đáng lưu ý là đến trước 6 giờ chiếm tới 44,8%. Có 1 số ít bệnh nhân (1,4%) đến trung tâm chống độc sau 72 giờ phần lớn do đến các bệnh viện tuyến trước, tình trạng nặng không đỡ mới chuyển lên tuyến trung ương.
Thời gian hôn mê trung bình là 21 giờ, đây là thời gian rất cao, có thể do phương tiện cấp cứu, xét nghiệm được độc chất hạn chế.
Tác giả nghiên cứu phân tích các chỉ số kali, calci máu thấp là tình trạng phổ biến trong nhóm bệnh nhân nghiên cứu. Calci máu < 2,15 mmol/l gặp ở 156 bệnh nhân (74,3%) chủ yếu là các nhóm an thần – gây ngủ, rượu, hóa chất bảo vệ thực vật, chất gây nghiện.
Tác giả nghiên cứu lưu ý tình trạng rối loạn điện giải là vấn đề cần quan tâm ở bệnh nhân ngộ độc cấp có rối loạn ý thức vì nếu không điều trị kịp thời sẽ làm nặng hơn tình trạng hôn mê, gây thêm các biến chứng tim mạch.
Đối với ngừng tim có 10 bệnh nhân, trong đó có 3 bệnh nhân nhóm hóa chất bảo vệ thực vật do đến viện muộn, mạch chậm trong bệnh cảnh hội chứng muscarin không được điều trị atropin kịp thời, 3 bệnh nhân nhóm chất gây nghiện do opiois có tác dụng trực tiếp lên hệ tim mạch, gây tăng dung tích hệ tĩnh mạch làm giảm huyết áp đồng thời gây suy hô hấp nặng, ngừng thở dẫn đến trụy mạch, ngừng tim.
Về toan chuyển hóa gặp nhiều nhất ở nhóm khí độc, chất gây nghiện, an thần – gây ngủ. Sự khác biệt có ý nghĩa thống kê so với các nhóm nguyên nhân khác (p< 0,000). Toan chuyên hóa gặp hàng đầu là nhóm rượu 48/58 bệnh nhân, hóa chất bảo vệ thực vật 19/27 bệnh nhân. Sự khác biệt có ý nghĩa thống kê (p=0,000). Trong 80 bệnh nhân có toan chuyển hóa tác giả nghiên cứu thu thập được khoảng trống áp lực thẩm thấu, khoảng trống anion của 70 bệnh nhân thì thấy rằng: 47/47 bệnh nhân ngộ độc rượu có tăng khoảng trống áp lực thẩm thấu. Sự khác biệt có ý nghĩa thống kê, p< 0,001.
Trần Hưng
Ngộ độc cấp là ngộ độc xảy ra trong vòng 24 giờ sau khi tiếp xúc một hoặc vài lần với một chất độc nào đó.
 Các biểu hiện ngộ độc xuất hiện trong vòng ≤ 2 tuần sau khi phơi nhiễm với độc chất. Hệ thống thần kinh trung ương có thành phần lipid cao và được cung cấp lưu lượng máu lớn do đó trở thành cơ quan đích của nhiều loại thuốc và độc chất khác nhau. Kết quả tác động độc của các thuốc và chất độc trên hệ thống thần kinh gây ra thay đổi ý thức ở các mức độ khác nhau và thường tiến triển đến hôn mê. Chẩn đoán ngộ độc cấp trước hết là chẩn đoán lâm sàng trong đó việc khai thác kỹ bệnh sử có vai trò rất quan trọng trong việc chẩn đoán xác định và xử trí cấp cứu. Việc đối chiếu xét nghiệm độc chất phục vụ cho chẩn đoán nếu có là cần thiết. Mỗi loại ngộ độc cấp thường có đặc điểm và triệu chứng lâm sàng nổi bật gợi ý cho chẩn đoán: Hôn mê yên tĩnh gợi ý ngộ độc thuốc an thần gây ngủ, đồng tử co nhỏ gợi ý ngộ độc opioid, co giật gợi ý ngộ độc thuốc chuột Tàu…
Từ tháng 01/2012 đến tháng 9/2013, nhóm nghiên cứu Hà Thị Bích Vân, Hà Trần Hưng - Trường Đại học Y Hà Nội, Trung tâm chống độc Bệnh viện Bạch Mai đã tiến hành nghiên cứu “Đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng của ngộ độc cấp gây rối loạn ý thức”.
Chẩn đoán ngộ độc cấp dựa theo tiêu chuẩn của tác giả Nguyễn Thị Dụ, Hojer J có 2/3 trong các tiêu chuẩn sau: Tiếp xúc chất độc (uống thuốc ngủ an thần, thuốc trừ sâu, rượu, tiếp xúc khí CO…), có biểu hiện lâm sàng ngộ độc, xét nghiệm thấy chất độc trong dịch dạ dày, nước tiểu, máu. Tiêu chuẩn rối loạn ý thức: ≤ 10 điểm.
Tiêu chuẩn loại trừ: Loại trừ khỏi nghiên cứu các trường hợp ngộ độc không đồng thời nhiều chất độc, tiền sử bệnh có di chứng thần kinh trung ương, nguyên nhân chấn thương, tai biến mạch máu não, nhiễm trùng thần kinh trung ương, tiền sử bệnh tâm thần, tuổi < 16, ra viện không xác định được nguyên nhân ngộ độc rõ ràng.
Theo báo cáo của tác giả nghiên cứu, có 4765 bệnh nhân ngộ độc cấp được kiểm soát, trong đó có 210 bệnh nhân có rối loạn ý thức , chiếm tỷ lệ 4,4% trong đó nam chiếm 65%, nữ chiếm 35%. Nhóm nghề nghiệp tự do chiếm tỷ lệ cao nhất (30%), độ tuổi gặp nhiều nhất từ 16-34 (57,1%), ít nhất ở nhóm tuổi 45-54 (13,3%). Bệnh nhân đến từ nông thôn và thành thị chiếm đa số và có tỷ lệ gần tương đương nhau trong đó nông thôn chiếm 46,7%, thành phố chiếm 50,5%, các bệnh nhân đến từ vùng trung du, miền núi có tỷ lệ khá thấp chiếm 2,8%.
Trong 210 bệnh nhân nghiên cứu, bệnh nhân ngộ độc qua đường tiêu hóa cao nhất, tiếp theo là đường tiêm chích và đường hô hấp. Thời gian phát hiện rối loạn ý thức từ khi tiếp xúc độc chất trung bình là khá sớm khoảng 2 giờ. Bệnh nhân được phát hiện tình trạng rối loạn ý thức sớm nhất là sau 5-10 phút, trong đó bệnh nhân muộn nhất là sau uống khoảng 61 giờ ( 2,5 ngày). Đa số những trường hợp phát hiện muộn gặp trong ngộ độc ruợu vì sau khi uống rượu người nhà cứ nghĩ bệnh nhân ngủ, hoặc những trường hợp thuê phòng ngủ rồi uống thuốc tự tử. Ngộ độc cấp là một lĩnh vực cấp cứu có nhiều đặc điểm khác biệt so với các bệnh lý khác, cho dù nguyên nhân và hoàn cảnh ngộ độc ra sao đều có thể nặng lên rất nhanh chóng theo từng phút, từng giờ cho dù lúc đầu bệnh nhân biểu hiện rất bình thường, đặc biệt là khi hệ thống thần kinh trung ương bị ảnh hưởng. Vì vậy thời gian đến viện sớm hay muộn ảnh hưởng rất nhiều đến diễn tiến bệnh cũng như kết quả điều trị. Trong các bệnh nhân nghiên cứu của tác giả, đa số bệnh nhân nhập viện trong vòng 24 giờ, đáng lưu ý là đến trước 6 giờ chiếm tới 44,8%. Có 1 số ít bệnh nhân (1,4%) đến trung tâm chống độc sau 72 giờ phần lớn do đến các bệnh viện tuyến trước, tình trạng nặng không đỡ mới chuyển lên tuyến trung ương.
Thời gian hôn mê trung bình là 21 giờ, đây là thời gian rất cao, có thể do phương tiện cấp cứu, xét nghiệm được độc chất hạn chế.
Tác giả nghiên cứu phân tích các chỉ số kali, calci máu thấp là tình trạng phổ biến trong nhóm bệnh nhân nghiên cứu. Calci máu < 2,15 mmol/l gặp ở 156 bệnh nhân (74,3%) chủ yếu là các nhóm an thần – gây ngủ, rượu, hóa chất bảo vệ thực vật, chất gây nghiện.
Tác giả nghiên cứu lưu ý tình trạng rối loạn điện giải là vấn đề cần quan tâm ở bệnh nhân ngộ độc cấp có rối loạn ý thức vì nếu không điều trị kịp thời sẽ làm nặng hơn tình trạng hôn mê, gây thêm các biến chứng tim mạch.
Đối với ngừng tim có 10 bệnh nhân, trong đó có 3 bệnh nhân nhóm hóa chất bảo vệ thực vật do đến viện muộn, mạch chậm trong bệnh cảnh hội chứng muscarin không được điều trị atropin kịp thời, 3 bệnh nhân nhóm chất gây nghiện do opiois có tác dụng trực tiếp lên hệ tim mạch, gây tăng dung tích hệ tĩnh mạch làm giảm huyết áp đồng thời gây suy hô hấp nặng, ngừng thở dẫn đến trụy mạch, ngừng tim.
Về toan chuyển hóa gặp nhiều nhất ở nhóm khí độc, chất gây nghiện, an thần – gây ngủ. Sự khác biệt có ý nghĩa thống kê so với các nhóm nguyên nhân khác (p< 0,000). Toan chuyên hóa gặp hàng đầu là nhóm rượu 48/58 bệnh nhân, hóa chất bảo vệ thực vật 19/27 bệnh nhân. Sự khác biệt có ý nghĩa thống kê (p=0,000). Trong 80 bệnh nhân có toan chuyển hóa tác giả nghiên cứu thu thập được khoảng trống áp lực thẩm thấu, khoảng trống anion của 70 bệnh nhân thì thấy rằng: 47/47 bệnh nhân ngộ độc rượu có tăng khoảng trống áp lực thẩm thấu. Sự khác biệt có ý nghĩa thống kê, p< 0,001.
Trần Hưng