Paraquat là chất rất độc hại gây tỷ lệ tử vong cao. Liều tử vong của paraquat ước tính là 10-20ml (người lớn) hoặc 4-5ml cho trẻ con với dung dịch 20%.
Cho đến nay, paraquat là một chất độc đặc hiệu nhất với phổi được biết đến. Tuy tỷ lệ tử vong do ngộ độc cao, hiện nay vẫn còn khoảng 130 nước vẫn cho phép sử dụng paraquat. nhiều nước đã cấm hoặc hạn chế sử dụng chất này. Việc điều trị ngộ độc paraquat còn gặp nhiều khó khăn do chưa có thuốc giải độc đặc hiệu, chưa có phác đồ hiệu quả. Hầu hết các bệnh nhân tử vong do suy hô hấp, suy đa tạng. Nhằm cố làm giảm tỷ lệ tử vong, hầu hết các nước quản lý chặt chẽ sử dụng paraquat, yêu cầu ghi nhãn mác chi tiết và cảnh báo về khả năng tử vong khi ngộ độc.
Tại Bệnh viện yếu tố giúp nhận diện ngộ độc paraquat là uống thuốc diệt cỏ có các tên thương mại là Gfaxone, Gramoxone, Hegaxone, Tungmaxone, Owen…tất cả đều ở dạng dung dịch có nồng độ 20%. Dung dịch có màu xanh lam, vỏ trắng, mùi hôi, bệnh nhân nôn ngay sau khi uống và có dấu hiệu nuốt đau do paraquat gây tổn thương đường tiêu hóa sớm. Trong những trường hợp không rõ ràng hoặc nghi nghờ có thể dùng xét nghiệm nhanh, tìm sự hiện diện của paraquat trong nước tiểu hoặc trong dung dịch dạ dày.
Paraquat là một chất độc vô cùng nguy hại nên việc phát hiện các triệu chứng và cách xử trí các bệnh nhân ngộ độc paraquat luôn là thách thức lớn đối với bác sỹ làm công tác cấp cứu, hồi sức chống độc. Tỷ lệ tử vong do ngộ độc paraquat rất cao, thường khoảng 70-80% theo nhiều thống kê của các tác giả nước ngoài.
Tác giả Hà Trần Hưng cùng cộng sự Trung tâm Chống độc Bệnh viện Bạch Mai Hà Nội đã tiến hành đề tài “Nghiên cứu tỷ lệ tử vong do ngộ độc paraquat” đề tài thực hiện trong 2 năm 2010-2011.
Trong báo cáo nghiên cứu, chẩn đoán ngộ độc paraquat dựa vào bệnh nhân có 1 trong 2 tiêu chuẩn:
Bệnh nhân uống thuốc trừ cỏ paraquat và có biểu hiện lâm sàng ngộ độc paraquat.
Xét nghiệm độc chất nước tiểu tìm thấy paraquat.
Đặc điểm đối tượng nghiên cứu, Bs Hà Trần Hưng báo cáo có 155 bênh nhận đủ điều kiện nghiên cứu, trong đó có 94 ca nam(60,9% và 61 nữ (39,9%), tuổi thấp nhất là 9 tuổi, cao nhất là 76 tuổi, tuổi trung bình: 26,9 ± 12,2. Ngộ độc paraquat hay gặp ở độ tuổi 20-29 tuổi (38,7%). Hầu hết các bệnh nhân đều qua tuyến dưới (87%), chỉ có số ít bệnh nhân đến thẳng Trung tâm chống độc Bạch Mai (13%). Nguyên nhân ngộ độc chủ yếu do tự tử (93,5%), tai nạn chỉ chiếm 6,5%, do bất cẩn khi phun thuốc, uống nhầm. Tỷ lệ bệnh nhân có áp dụng các biện pháp xử trí tại chỗ thấp (10,3%).
Theo phân tích của tác giả nghiên cứu, tất cả các bệnh nhân đều tự tử bằng đường uống, không có bệnh nhân nào tự tử bằng đường tiếp xúc mặc dù có nhiều bệnh nhân vẫn tiếp xúc với paraquat trong khi làm việc như phun thuốc diệt cỏ, như vậy chỉ có cố tình uống mới dễ ngộ độc, ngộ độc do tiếp xúc rất ít. Điều này phù hợp với các nghiên cứu khác cho rằng bình thường lớp biểu bì của da là một rào cản tuyệt vời đối với paraquat ngoại trừ các trường hợp da bị tổn thương, paraquat pha loãng ở nồng độ phun thì không có khả năng kích ứng da. Như vậy ngộ độc paraquat nặng chủ yếu là do đường uống, trong lao động nếu tuân thủ nghiêm ngặt chế độ bảo hộ lao động thì khả năng ngộ độc rất ít xảy ra.
Đối với tỷ lệ tử vong chung do ngộ độc paraquat là 72,9%. Tỷ lệ tử vong có liên quan đến số lượng uống trên 20ml paraquat, gây suy thận, tổn thương gan. Những bệnh nhân tự tử tỷ lệ tử vong cao hơn so với những bệnh nhân ngộ độc do tai nạn. Những bệnh nhân đến cơ sở y tế sớm, các biện pháp điều trị can thiệp chưa tìm thấy có mối liên quan có ý nghĩa với tử vong.
Theo 1 nghiên cứu của Trung Quốc trên 138 bệnh nhân, tiên lượng tử vong có liên quan đến số lượng paraquat uống, nồng độ paraquat huyết tương và giá trị xét nghiệm BE trên khí máu lúc vào viện.
BS. Hà Trần Hưng đã có kết luận tỷ lệ tử vong do ngộ độc paraquat tại Trung tâm chống độc bệnh viện Bạch Mai trong 2 năm 2010 và 2011 đều còn rất cao với tỷ lệ tử vong lên đến 72,9%. Tử vong do tự tử cao hơn so với ngộ độc do tai nạn. Tỷ lệ tử vong sẽ tăng cao nhiều nếu bệnh nhân uống số lượng nhiều (trên 20 ml paraquat, OR 13,8), có tiến triển suy thận (OR 4,9) hoặc tổn thương gan (OR 9,2).
Trong điều trị ngộ độc paraquat đường uống, cần loại bỏ chất độc bằng rửa dạ dày với 5-10 lít dung dịch NaCl 0,9%. Than hoạt được pha vào 2-3 lít nước rửa đầu tiên. Có thể cần rửa lại lần hai sau khi trạng thái bệnh nhân đã ổn định. Nếu ngộ độc qua da thì tắm gội bằng xà phòng để loại bỏ chất độc. Người bệnh cần bảo đảm thường thở, đảm bảo khối lượng tuần hoàn, đảm bảo dinh dưỡng và được sử dụng có thuốc điều trị đặc hiệu.
Hữu Lai