Chảy máu não (ICH) chiếm 10-30% tất cả các loại đột quỵ. Các yếu tố nguy cơ chảy máu não ở người cao tuổi là tăng huyết áp, bệnh mạch máu dạng bột (amyloid angiopathy) và sử dụng thuốc chống đông. Kích thước khối máu tụ, sự tiến triển của khối máu tụ là những chỉ số giúp dự báo nguy cơ của bệnh; suy thoái thần kinh. Đánh giá sự tiến triển của chảy máu não trên lâm sàng, trên chẩn đoán hình ảnh là hết sức cần thiết để từ đó có biện pháp điều trị phù hợp trong chảy máu não cấp tính.
Theo các bác sĩ chuyên khoa nội thần kinh, chụp cắt lớp vi tính mạch máu (computeed tomography angiography/CTA) là một kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh nhanh, không xâm lấn cho người bệnh chảy máu não được chứng minh là hữu ích trong việc xác định các tổn thương có thể điều trị được như phình động mạch não hoặc tổn thương các mạch máu khác. Chụp CTA giúp có thể phát hiện các ổ tổn thương nhỏ tăng tín hiệu hoặc dấu hiệu “Spot” (Spot sign) trong khối máu tụ có hoặc không có sự thoát mạch thuốc cản quang rõ ràng. Dấu hiệu Spot được cho là có mối liên quan tới sự tiến triển của khối máu tụ và kết cục lâm sàng kém.
Tại Hội nghị Đột quỵ quốc tế 2017, tác giả David Gladstone đã báo cáo giá trị của chụp cắt lớp vi tính mạch máu (CTA) cấp cứu trong tiên lượng chảy máu não cấp. Đối với những bệnh nhân có dấu hiệu Spot trên CTA; khi điều trị yếu tố VIIa tái tổ hợp (rFVIIa). Kết quả sự thay đổi thể tích chảy máu não cuối cùng không có ý nghĩa, dù cho tất cả bệnh nhân đều được điều trị hơn 2 giờ sau khởi phát bệnh.
Đột quỵ là một thuật ngữ chung chỉ tình trạng suy giảm chức năng thần kinh cấp tính xảy ra sau khi có gián đoạn đột ngột cấp máu đối với một vùng não chuyên biệt. Các dấu hiệu, triệu chứng đột quỵ có thể kín đáo, dấu hiệu nghi ngờ đột quỵ là: người bệnh đột ngột yếu hoặc tê bì mặt, tay hoặc chân; đặc biệt xảy ra ở một bên của cơ thể; người bệnh đột ngột rối loạn ý thức; có bất thường về lời nói hoặc bất thường về hiểu lời nói; chóng mặt hoặc mất thăng bằng hoặc phối hợp động tác; đau đầu dữ dội xảy ra đột ngột mà không rõ căn nguyên. Có khoảng 50% bệnh nhân chảy máu não ý thức bị mất hoặc bị rối loạn ngay từ đầu. Nên rất hay gặp trong khởi phát của chảy máu não, đôi khi có đau đầu.
Theo các bác sĩ chuyên ngành nội khoa, chảy máu não có thể do sự có mặt của những dị dạng mạch nhỏ của các mạch máu nhỏ đường kính 100-300pm ở bệnh nhân tăng huyết áp. Chảy máu não do tăng huyết áp thường ở các hạch nền, vị trí khác gồm cầu não, đồi thị, tiểu não. Trường hợp chảy máu não, máu vào não thất hoặc khoang dưới nhện thường đột ngột, không có dấu hiệu báo trước và thường xảy ra khi đang làm việc. Nguyên nhân khác của chảy máu não không do chấn thương là người bệnh có rối loạn huyết học, đông máu chảy máu, đang điều trị thuốc chống đông, bệnh gan, u não. Một số trường hợp chảy máu não không tìm thấy nguyên nhân.
Đối với bệnh nhân chảy máu não tăng huyết áp, các dấu hiệu thần kinh khu trú xuất hiện rất nhanh là liệt hoặc yếu nửa người. Rối loạn cảm giác nửa người thường có ở những bệnh nhân chảy máu não sâu. Ở chảy máu thể vân người bệnh có thể mất phối hợp liếc ngang; chảy máu đồi thị mất phối hợp mắt liếc ngang, liếc dọc và mất cân xứng của đồng tử hai bên. Trong 48 giờ đầu chụp cắt lớp vi tính sọ não không tiêm thuốc cản quang để chẩn đoán xác định chảy máu não, xác định vị trí, kích thước khối máu tụ. Chụp cắt lớp vi tính có giá trị hơn chụp cộng hưởng từ. Nếu tình trạng bệnh nhân cho phép, chụp mạch não để phát hiện phình động mạch hoặc dị dạng động tĩnh mạch.
Thực hiện các xét nghiệm công thức máu, đếm số lượng tiểu cầu, thời gian máu chảy, thời gian prothrombin và thời gian thromboplastion từng phần, chức năng gan, chức năng thận để phát hiện nguyên nhân tiềm năng của chảy máu não. Chống chỉ định chọc dịch não tủy vì có thể thoát vị não ở người bệnh có khối máu tụ lớn. Đo điện tim loại trừ nhồi máu cơ tim.
Nguyên tắc điều trị chảy máu não là hạn chế lan rộng tổn thương; đảm bảo sự tưới máu não; phòng ngừa biến chứng; phục hồi chức năng và phòng ngừa tái phát. Khi tìm được nguyên nhân, điều trị nguyên nhân. Bệnh nhân cần được điều trị giữ áp lực tưới máu não (CPP); theo dõi huyết áp liên tục. Sau khi xuất viện, bệnh nhân cần được tái khám mỗi tuần trong tháng đầu; sau đó mỗi 2 tuần; khi tình trạng ổn định tái khám mỗi tháng. Khám lâm sàng, đánh giá bệnh nhân sử dụng thang điểm NIHSS; chỉ số Barthel và thang điểm Rankin điều chỉnh. Đảm bảo kiểm soát huyết áp, kiểm soát đường máu, điều chỉnh các yếu tố nguy cơ. Bệnh nhân cần được tập vật lý trị liệu, phục hồi chức năng sớm hòa nhập cộng đồng.
Phục hồi chức năng cần được thực hiện càng sớm càng tốt, mỗi giai đoạn có những kỹ thuật tập khác nhau, từ đơn giản đến phức tạp, từ nhẹ đến nặng, tiến hành lâu dài. Trong giai đoạn cấp tính, khi tiến hành vận chuyển chú ý giữ tư thế cố định đầu để tránh nguy cơ tụt kẹt não. Phục hồi chức năng giúp duy trì tầm vận động khớp, phòng loét điểm tì. Bệnh nhân cần tập từng giai đoạn nằm tại giường; ngồi dậy, giai đoạn đứng dậy. Khi bệnh nhân có sức mạnh và thăng bằng đầy đủ mới bắt đầu tập đi bộ.
Hồng Sơn