Trầm cảm là hội chứng rối loạn cảm xúc (khí sắc) biểu hiện quá trình ức chế toàn bộ hoạt động tâm thần gồm cảm xúc bị ức chế, tư duy bị ức chế và hoạt động bị ức chế.
Theo các chuyên gia tâm thần, trầm cảm có loạn thần được đặc trưng bởi sức khỏe thể chất kém hơn, tiền sử gia đình bị trầm cảm cao hơn, đáp ứng kém với thuốc chống trầm cảm và khí sắc giảm nghiêm trọng. Tỷ lệ rối loạn trầm cảm điển hình trong dân số chung theo tiêu chuẩn DSM-IV có hoặc không có loạn thần là 2,4%, trong đó trầm cảm có loạn thần chiếm 0,4%. Các triệu chứng loạn thần trong trầm cảm gồm: hoang tưởng, ảo giác và sững sờ trầm cảm.
Triệu chứng hoang tưởng, ảo giác trong trầm cảm được chia làm 2 loại: phù hợp với khí sắc và không phù hợp với khí sắc. Đặc trưng của loạn thần phù hợp với khí sắc là những hoang tưởng, ảo giác phù hợp với chủ đề trầm cảm bao gồm: không xứng đáng, bị tội, bị bệnh, chết, hư vô và trừng phạt thích đáng. Triệu chứng loạn thần không phù hợp với khí sắc gồm hoang tưởng không bị hại (không liên quan trực tiếp đến chủ đề trầm cảm); ý nghĩ bị cài đặt, ý nghĩ bị phát thanh, hoang tưởng bị chi phối. Từ 45 tuổi trở đi con người vào giai đoạn tiền lão; cơ thể có nhiều thay đổi, thoái triển tất cả các cơ quan với nhiều mức độ khác nhau. Những stress tâm lý về nghỉ hưu, thay đổi vai trò trong gia đình, xã hội, sự mất mát người thân, các bệnh cơ thể đồng thời diễn ra. Vì vậy trầm cảm ở nhóm tuổi này có những điểm khác biệt so với những độ tuổi khác về đặc điểm trầm cảm, đặc điểm triệu chứng loạn thần. Việt Nam chưa có những nghiên cứu sâu về đặc điểm loạn thần của trầm cảm ở nhóm 45 tuổi trở lên.
Từ tháng 10/2015 đến tháng 8/2016, nhóm tác giả nghiên cứu Nguyễn Văn Dũng cùng cộng sự Viện Sức khỏe Tâm thần – Bệnh viện Bạch Mai thực hiện nghiên cứu mô tả cắt ngang báo cáo đề tài “Nghiên cứu đặc điểm lâm sàng rối loạn tâm thần ở bệnh nhân rối loạn trầm cảm từ 45 tuổi trở lên điều trị nội trú tại Viện Sức khỏe Tâm thần. Đối tượng nghiên cứu gồm 58 bệnh nhân có rối loạn trầm cảm, đáp ứng tiêu chuẩn chẩn đoán rối loạn trầm cảm có loạn thần theo ICD – 10 (1992) với các mã chẩn đoán F31.5, F32.3, F33.3, điều trị nội trú tại Viện Sức khỏe Tâm thần Quốc gia.
BS. Nguyễn Văn Dũng phân tích báo cáo, trong 58 đối tượng nghiên cứu, thể giai đoạn trầm cảm gặp 27 trường hợp; trầm cảm tái diễn 25 trường hợp và trầm cảm lưỡng cực gặp 6 trường hợp. Nhóm tuổi 45-59 chiếm tỷ lệ cao nhất 67%; tiếp theo là nhóm tuổi 60-74; số trường hợp từ 75 tuổi trở lên có 04 bệnh nhân. Tuổi trung bình đối tượng nghiên cứu là 57,05.
Về đặc điểm chung của triệu chứng loạn thần, hoang tưởng là triệu chứng hay gặp nhất chiếm 96,5%. Ảo giác ít khi đơn độc, kết hợp với triệu chứng hoang tưởng tỷ lệ 15,5%. Có 01 trường hợp có triệu chứng sững sờ trầm cảm. tác giả nghiên cứu cho biết, nhiều nghiên cứu về trầm cảm ở tuổi trung niên và cao tuổi đều thấy rằng hoang tưởng gặp nhiều triệu chứng ảo giác ở những bệnh nhân cao tuổi mắc trầm cảm có loạn thần.
Trong trầm cảm có loạn thần, hoang tưởng phù hợp với khí sắc; hoang tưởng tự buộc tội, nghi bệnh, hư vô xuất hiện thường xuyên hơn là các hoang tưởng không phù hợp với khí sắc. Có 6 nghiên cứu khác đối tượng người trưởng thành, triệu chứng hoang tưởng phổ biến nhất ở bệnh nhân bị trầm cảm loạn thần là hoang tưởng tự buộc tội, bị truy hại (44-69%); hoang tưởng hay gặp tiếp theo là hoang tưởng nghi bệnh (11-36%).
BS. Dũng cho biết, hoang tưởng tự buộc tội xuất hiện từng lúc (55,2%); gây ra rối loạn hành vi 89%. Hoang tưởng bị truy hại từng lúc và không gây rối loạn hành vi 58,8%. Trong hoang tưởng tự buộc tội, bệnh nhân thường cho rằng mình có những tội lỗi, thiếu sót, sai lầm trong quá khứ gây ảnh hưởng, gánh nặng cho con cháu, người xung quanh; bệnh nhân thường chờ đợi sự trừng phạt, sám hối tội lỗi mình mắc phải; đôi khi có ý tưởng và hành vi tự sát để được giải thoát.
Đối với triệu chứng ảo giác, nhóm tuổi thanh niên chiếm tỷ lệ cao có 81%. Ảo khứu có tỷ lệ 18%. Ở tuổi trung niên có ảo thanh. Bệnh nhân trầm cảm có loạn thần hầu hết là ảo thanh xuất hiện thường xuyên khoảng 66%. Đặc điểm nội dung vị trí, số giọng của ảo thanh. BS. Dũng cho biết kết quả trong nghiên cứu, ảo thanh có nội dung phỉ báng, kết tội chiếm tỷ lệ 33,4%. Ảo thanh xuất hiện bên trong cơ thể 88%; với nhiều giọng khác nhau. Ảo thanh đánh giá thấp bản thân xuất hiện nhiều nhất. Bệnh nhân thường nghe nhiều bình luận về đạo đức, nhân phẩm, chê bai, dèm pha bản thân và gia đình, kể lể những thiếu sót, khuyết điểm bệnh nhân từng mắc phải. Trong số đối tượng nghiên cứu có 36% bệnh nhân có hành vi tự sát. Hành vi tự sát do chi phối của hoang tưởng, ảo giác chiếm 17%. Trầm cảm làm tăng nguy cơ tự sát theo tuổi. Mặc dù ý tưởng tự sát giảm dần theo tuổi, nhưng người già sự xuất hiện ý tưởng tự sát lại đặt họ vào nguy cơ cao hơn. Có thể do họ bị các triệu chứng cơ thể hoặc bệnh cơ thể che lấp, nhất là người sống một mình không có sự giám sát của con cái.
Tường Huân