Theo BS Lê Ngọc Hà, Mai Hồng Sơn – Khoa Y học hạt nhân, Bệnh viện Quân đội 108, vào những năm đầu thế kỷ 21, chẩn đoán dựa vào hình ảnh chức năng hay hình ảnh ở mức phân tử, phổ biến nhất là 18 FDG đã đưa ra hướng thay đổi mới trong công tác đánh giá đáp ứng điều trị.
BS Lê Ngọc Hà cho biết, sự bắt giữ FDG của tổ chức có liên quan chặt chẽ với số lượng tế bào ung thư trong nó. Cụ thể là, chuyển hóa 18 FDG sẽ tăng nếu số lượng tế bào ung thư, thể tích khối u tăng và ngược lại; vì tế bào ung thư tiêu thụ nhiều đường (glucose) hơn tế bào bình thường, đặc biệt khi bệnh đang tiến triển. Do đó xét nghiệm PET (positron emission tomography) phát hiện được những tổn thương ác tính sớm hơn sự biểu hiện trên hình ảnh giải phẫu của CT.
Với công nghệ hiện nay, ngưỡng kích thước tối thiểu của tổn thương phát hiện được trên PET là 4mm, tương đương khối lượng 0,1-0,5 gam; số lượng 108-109 tế bào. Chính vì vậy sau khi kết thúc điều trị, hình ảnh PET âm tính cho tiên lượng bệnh tốt (với số lượng tế bào ác tính chỉ còn từ 107 trở xuống); đồng thời kết quả PET dương tính sẽ dự báo khả năng tổ chức ung thư còn tồn dư rất cao. BS Hà lưu ý, thời điểm chụp PET cũng rất quan trọng vì nó phản ánh số lượng tế bào ung thư bị diệt, từ đó tiên lượng được điều trị cho những thời điểm tiếp theo.
Cách thức đánh giá đáp ứng điều trị bằng FDG PET được dựa vào định tính và định lượng. Đối với dựa vào định tính là sự tăng chuyển hóa FDG ở tổn thương so với những tổ chức bình thường như gan, não, cơ, bể máu; đánh giá giai đoạn của ung thư. Phương pháp đòi hỏi người sử dụng phải có kiểm nghiệm lâm sàng, hiểu biết về hình ảnh học khi bình thường hoặc khi là ảnh giả (artifact). Từ đó người nhận định hình ảnh có thể đưa ra kết luận dương tính hay âm tính trên hình ảnh PET một cách rõ ràng. Có các tác giả sử dụng tiêu chuẩn IWC (International workshop criteria) cộng với PET để đánh giá định tính, tiên lượng điều trị ung thư không tế bào nhỏ, ung thư đại tràng, thực quản và di căn xa của ung thư vú.
Đánh giá định tính chính là bản chất của PET, nó có khả năng tìm ra những thay đổi nhỏ nhất từ cấp độ phân tử (thay đổi chuyển hóa glucose). Các chỉ số được dùng để đo mức độ chuyển hóa FDG là Ki, SUV, K3 và có khoảng 30 cách khác nhau để theo dõi đáp ứng điều trị. Trong đó chỉ số hấp thu chuẩn SUV (Standard uptake value) là chỉ số được sử dụng phổ biến nhất. Thường người bệnh phải được chụp trên cùng một máy, cùng một quy trình chụp tuyệt đối về liều lượng 18 FDG, thời gian tiêm, chụp.
Hiện nay sự lan tỏa của 18 FDG PET là rất lớn; trong tiêu chuẩn đánh giá đáp ứng điều trị dựa vào chuyển hóa PERCIST dựa vào sự biến đổi của SUV được hiệu chỉnh theo trọng lượng cơ thể. Một khi không còn dấu hiệu chuyển hóa FDG tại khối u nghĩa là đã đáp ứng hoàn toàn với điều trị. Đáp ứng một phần với điều trị trong trường hợp SUV ở tổn thương bắt FDG nhiều nhất trước điều trị giảm hơn 30% so với tổn thương bắt FDG nhiều nhất sau điều trị. Nếu SUV tăng hơn 30% hoặc xuất hiện tổn thương mới thì bệnh được đánh giá là tiến triển.
Việc kết hợp những phương pháp chẩn đoán giải phẫu và chuyển hóa đang ngày càng gia tăng ở các cơ sở điều trị ung thư, đối với những tổn thương nhỏ, dưới độ phân giải của PET thì sự kết hợp PET/CT là cực kỳ quan trọng. Các Trung tâm điều trị ung thư ở Đại học Johns Hopkins; Trung tâm ung thư Sidney Kimmel, các nhà nghiên cứu vẫn đang tiếp tục công việc để đưa ra tiêu chuẩn đánh giá đáp ứng điều trị mới; khắc phục những nhược điểm của các phương pháp đang được áp dụng.
Theo GS Nguyễn Chấn Hùng, Chủ tịch Hội ung thư Việt Nam, ngày nay các bác sĩ như có mắt thần. Cơ thể con người trở nên trong suốt. Các ống soi mềm được đưa vào tận cuống phổi, dạ dày, ruột. Đầu dò siêu âm nhẹ nhàng thăm dò khắp thân người. Các thiết bị CT, MRI và PET thấy được rõ ràng cả hình ảnh não và nội tạng; phương pháp chẩn đoán phân tử chụp được những gì rạn vỡ trong gene của phân tử DNA. Vì vậy người bệnh ung thư phải quyết tâm kiên trì điều trị theo hướng dẫn của bác sĩ, công tác điều trị ung thư đang ngày càng tươi sáng hơn.
Anh Duy