Chẩn đoán hình ảnh luôn có vai trò quan trọng trong đánh giá đáp ứng với điều trị đối với những bệnh nhân ung thư. Theo tác giả Lê Ngọc Hà, khoa Y học hạt nhân, Bệnh viện Trung ương Quân đội 108, ung thư phổi được đánh giá đáp ứng điều trị bằng FDG PET/CT; sau điều trị đầu tay có tỷ lệ vào khoảng 20-40%; vì vậy những bệnh nhân không đáp ứng với điều trị cần phải được đánh giá sớm để theo dõi phác đồ điều trị phù hợp.
Trong ứng dụng lâm sàng, 18 FDG PET đã được sử dụng để đánh giá sự thay đổi chuyển hóa glucose nhằm dự báo đáp ứng sớm trong điều trị. Một nghiên cứu ngoài nước được thực hiện trên 57 bệnh nhân ung thư phổi không tế bào nhỏ giai đoạn muộn trước và sau điều trị đã lấy ngưỡng thay đổi của SUV (chỉ số hấp thu chuẩn – Standart uptake value) là 20% để đánh giá đáp ứng với điều trị. Thời gian sống thêm của các bệnh nhân đáp ứng với điều trị là 252 ngày; dài hơn nhiều so với những bệnh nhân không đáp ứng với điều trị thời gian sống thêm có 151 ngày.
Nếu chỉ số SUV ở tổn thương giảm hơn 80% so với trước điều trị thì được coi là đáp ứng hoàn toàn sau điều trị với độ nhạy là 90%; độ đặc hiệu 100% và độ chính xác là 96% so với kết quả giải phẫu bệnh lý. Kết quả 18 FDG PET âm tính (đáp ứng hoàn toàn với điều trị) có giá trị dự báo tiên lượng tốt hơn so với những trường hợp bệnh tiến triển. PET có thể giúp theo dõi đáp ứng điều trị sớm sau một chu kỳ hóa chất và đáp ứng muộn sau khi kết thúc toàn bộ quy trình điều trị.
Đối với ung thư vú, 18 FDG PET/CT được sử dụng để đánh giá đáp ứng điều trị bệnh nhân có chỉ định điều trị hóa chất tiền phẫu và bệnh nhân ung thư vú tiến triển. Thực tế có ít nghiên cứu đánh giá đáp ứng sau khi bệnh nhân được xạ trị đơn thuần vì những tổn thương viêm sau xạ trị có thể gây ảnh hưởng đến nhận định kết quả. Nhiều nghiên cứu tập trung vào bệnh nhân ung thư vú sau điều trị hóa chất. Một nghiên cứu nước ngoài trên 61 bệnh nhân ung thư vú sau điều trị hóa chất có nhận xét 18 FDG PET/CT có độ chính xác cao hơn so với phương pháp chẩn đoán truyền thống khi đánh giá đáp ứng điều trị.
Dựa vào đánh giá định tính SUV, những bệnh nhân có giảm SUV sau 8 ngày kể từ khi bắt đầu điều trị hóa chất sẽ là những người có đáp ứng sớm với điều trị. SUV cũng được sử dụng để theo dõi hàng loạt những bệnh nhân ung thư vú điều trị nội tiết. Một nghiên cứu của tác giả Schwars có nhận xét tỷ lệ giảm SUV là 72% khi điều trị lần đầu và 54% sau điều trị hóa chất chu kỳ 2 là những kết quả thể hiện sự đáp ứng điều trị. Ngược lại, những bệnh nhân không đáp ứng điều trị chỉ số SUV hầu như không thay đổi. Theo BS Hà, do chỉ số đưa ra ở những nghiên cứu chưa có sự thống nhất, vì vậy trong thời gian đến cần nghiên cứu nhiều hơn về 18 FDG PET/CT để khẳng định vai trò và giá trị dự báo trong đánh giá đáp ứng điều trị ở bệnh nhân ung thư vú.
Đối với đánh giá điều trị trong ung thư thực quản; một phân tích của tác giả Westerterp và cộng sự cho thấy sau điều trị hóa trị, xạ trị, phương pháp sử dụng 18 FDG PET/CT có độ nhạy 71-100%; độ đặc hiệu 55-100% cao hơn so với phương pháp CT và siêu âm nội soi. Dựa vào phân tích đường cong ROC, tác giả nghiên cứu chỉ ra khi ngưỡng giảm SUV ở mức 30% là chính xác nhất để phân biệt khối u đáp ứng và không đáp ứng với điều trị. Những bệnh nhân không đáp ứng điều trị có thời gian sống thêm trung bình 18 tháng thấp hơn so với 30 tháng ở bệnh nhân có đáp ứng. Có nhiều nghiên cứu thực hiện đánh giá đáp ứng sớm là 2 tuần kể từ khi bắt đầu điều trị hóa chất và đáp ứng muộn là sau khi hoàn thành toàn bộ quá trình điều trị; sau đó dựa vào kết quả của PET các bác sĩ sẽ chia ra 2 nhóm bệnh nhân đáp ứng và không đáp ứng để có những lựa chọn chiến thuật tinh tế, phù hợp cho từng người bệnh.
Vài năm trở lại đây, 18 FDG PET/CT được áp dụng đánh giá điều trị ung thư đại trực tràng đối với những bệnh nhân tái phát tại chỗ và di căn. Các nghiên cứu được thực hiện đánh giá thời điểm trước và sau khi hóa trị - xạ trị. Các nghiên cứu đưa ra khuyến nghị cần đánh giá trước điều trị và trong vòng 1 tháng kể từ khi bắt đầu điều trị. Thay đổi chuyển hóa FDG ở ung thư đại trực tràng có giá trị dự báo rất tốt về thời gian sống thêm toàn bộ cũng như thời gian sống thêm không bệnh. Hiện nay giá trị lớn nhất của SUV hiệu chỉnh theo trọng lượng cơ thể (SUL peak) được chọn làm số đo để đánh giá định lượng.
Trần Mai