Tâm thần phân liệt (TTPL) là một bệnh loạn thần nặng, hay gặp, chiếm tỉ lệ chung khoảng 1% dân số. Bệnh thường bắt đầu ở lứa tuổi từ 15 - 45 tuổi, cao nhất từ 18 – 26 tuổi, rất hiếm gặp trước 10 tuổi và sau 50 tuổi, có xu hướng tiến triển mạn tính, bệnh thường tái diễn với nhiều đợt cấp.
Theo BS CKI Nguyễn Ánh Chương – Bệnh viện chuyên khoa Tâm thần Khánh Hòa, sự ra đời và đưa vào sử dụng các thuốc chống loạn thần vào đầu những năm 1950 đã tạo ra một cuộc cách mạng trong điều trị bệnh TTPL. Các thuốc đầu tiên như chlopromazine, haloperidol, thioradazine…được gọi là các thuốc chống loạn thần cổ điển, chúng làm giảm kích động, ảo giác, hoang tưởng nhưng rất ít hoặc không có tác dụng trên triệu chứng âm tính như cảm xúc bàng quang, mất hứng thú, tách rời xã hội, mất ý chí…Ngoài ra chúng còn gây các tác dụng phụ ngoại tháp, trong đó nặng nhất là rối loạn vận động muộn và hội chứng ác tính.
Từ năm 1990 với sự phát triển của dược lý học, sự ra đời của các thuốc an thần kinh không điển hình (an thần kinh mới) đáp ứng được nhu cầu điều trị các bệnh lý tâm thần và cũng cải thiện hình ảnh lâm sàng của bệnh nhân tâm thần tại các bệnh viện tâm thần. Chất lượng cuộc sống của người bệnh tâm thần được nâng cao nhờ thuốc ít tác dụng phụ ngoại tháp, không tạo ra cảm giác khó chịu như bồn chồn bất an, người bệnh vẫn có thể dùng thuốc và làm việc được, tuân thủ chế độ điều trị tốt hơn. Tuy thuốc an thần kinh không điển hình ít có những tác dụng phụ hơn thuốc an thần kinh cổ điển nhiều hơn vì do điều kiện kinh tế của gia đình bệnh nhân và nguồn cấp thuốc của Dự án bảo vệ sức khỏe tâm thần cộng đồng và trẻ em chủ yếu là thuốc an thần kinh cổ điển.
Do nguyên nhân chưa được biết rõ nên cho đến nay việc điều trị TTPL vẫn là điều trị triệu chứng. Việc điều trị này nhằm mục đích khắc phục các trạng thái rối loạn tâm thần cấp tính, củng cố và duy trì giai đoạn bệnh thuyên giảm, phòng chống tái phát, tái thích ứng tâm lý xã hội và phục hồi chức năng lao động cho người bệnh.
Điều trị bằng thuốc chống loạn thần cổ điển gồm chlorpromazine, levomepromazine, haloperidol, thioridazine. Các thuốc chống loạn thần thế hệ mới gồm clozapine, amisulpride (Solian), risperidone (Risperdal), olanzapine (Zyprexa), quetiapine (Seroquel), ziprasidone (Geodon)…
Điều trị tâm lý có liệu pháp hành vi: việc lên kế hoạch điều trị cần dựa trên khả năng lẫn thiếu sót của bệnh nhân. Các kỹ thuật hành vi nhằm làm tăng các khả năng xã hội, sự tự lập, các kỹ năng thực tiễn và giao tiếp của người xung quanh.
Liệu pháp gia đình được quan tâm nhiều trong thập niên vừa qua. Việc điều trị cần tập trung vào các tình huống trước mắt bao gồm việc xác định và tránh tình huống stress cho bệnh nhân. Cần giúp gia đình và bệnh nhân hiểu về bệnh tâm thần phân liệt và các sự kiện đã đưa đến giai đoạn loạn thần. Áp dụng phương pháp làm giảm căng thẳng giúp bệnh nhân hội nhập trở lại cuộc sống hàng ngày. Liệu pháp nhóm nhằm giúp bệnh nhân hiểu và thay đổi phương cách quan hệ không phù hợp của họ với người xung quanh. Liệu pháp nhận thức được dùng ở bệnh nhân TTPL để cải thiện các lệch lạc về nhận thức, làm tăng khả năng chú ý và sửa chữa các sai lầm về phán đoán. Liệu pháp tâm lý cá nhân có các liệu pháp thường dùng là liệu pháp nâng đỡ và liệu pháp hướng đến sự thấu hiểu. Trong liệu pháp nâng đỡ, bệnh nhân được tích cực hỗ trợ để hiểu và đương đầu với bệnh tật và hoàn cảnh sống của mình. Mục đích là tìm được và duy trì một việc làm, sống hòa hợp với gia đình, bạn bè và hiểu được ý nghĩa của các tương tác xã hội. Các điều trị sinh học khác như choáng điện hiện nay ít được sử dụng, có thể được chỉ định ở bệnh nhân TTPL có ý tưởng và hành vi tự sát, bỏ ăn uống, có biểu căng trương lực hoặc kích động mạnh đáp ứng kém với thuốc chống loạn thần.
Đối với các thuốc chống loạn thần truyền thống được phân loại dựa vào cấu trúc hóa học của thuốc hoặc dựa vào tác dụng lâm sàng của chúng. Trong cách phân loại này, các thuốc chống loạn thần cổ điển được chia làm 3 loại là thuốc chống loạn thần có hiệu lực thấp, thuốc chống loạn thần có hiệu lực trung bình và thuốc chống loạn thần có hiệu lực cao./.
Nguyên Khải