Người mắc hội chứng chuyển hóa (HCCH) thường có nguy cơ bị tai biến tim mạch gấp 3 lần và có nguy cơ tử vong gấp 2 lần, nguy cơ phát triển đái tháo đường (ĐTĐ) gấp 5 lần so với những người không bị hội chứng này. Các yếu tố nguy cơ HCCH ở cộng đồng nói chung gồm các yếu tố chính như thừa cân, lối sống tĩnh tại, ít vận động, chế độ ăn thừa năng lượng.
Trong năm 2015, tác giả Nguyễn Xuân Thủy cùng cộng sự Học viện Quân Y đã báo cáo nghiên cứu “Đánh giá sự thay đổi một số chỉ số sinh hóa ở người mắc hội chứng chuyển hóa sau tác động can thiệp”.
Đối tượng nghiên cứu là 150 cán bộ công chức, viên chức và 34 cán bộ không mắc HCCH cùng độ tuổi và đơn vị làm việc. Tác giả nghiên cứu tiến hành đánh giá định kỳ tại các thời điểm: M0 là thời điểm bắt đầu can thiệp, CT1 là thời điểm sau can thiệp 2 tháng, CT2 là thời điểm sau can thiệp 4 tháng, CT3 là thời điểm sau can thiệp 6 tháng.
Phương pháp nghiên cứu được thực hiện truyền thông trực tiếp cho những người có yếu tố nguy cơ mắc HCCH giúp họ thực hiện chế độ ăn, luyện tập thể lực, sinh hoạt và nghỉ ngơi hợp lý.
Tổ chức các buổi trình diễn cho người có nguy cơ mắc HCCH tham gia tập lựa chọn thức ăn, hướng dẫn họ xây dựng thực đơn phù hợp với bản thân. Cộng tác viên thường xuyên hướng dẫn, kiểm tra những người có nguy cơ mắc bệnh HCCH để nhắc nhở họ thực hiện chế độ ăn hạn chế mỡ động vật, giảm tinh bột, tăng hoa quả 1 tuần/lần. Cộng tác viên giám sát điều kiện lao động, sinh hoạt của người mắc HCCH, đề xuất với nghiên cứu sinh cho chỉ định áp dụng biện pháp can thiệp phù hợp với từng đối tượng. Xây dựng bài tập mẫu phù hợp với yêu cầu của từng đối tượng, tổ chức huấn luyện cho cộng tác viên và những người mắc HCCH. Cộng tác viên giám sát sự luyện tập của những người mắc HCCH. Xây dựng khẩu phần hợp lý, xây dựng thực đơn mẫu theo tuần, theo tháng cho những người mắc HCCH, giám sát sự thực hiện của những người mắc HCCH. Các cộng tác viên kiểm tra, giám sát sự luyện tập về chế độ ăn vào 20h hàng ngày, cập nhật thông tin vào phiếu theo dõi khẩu phần ăn và luyện tập thể lực. Giáo dục cho người mắc HCCH tự giác đến với cán bộ y tế để theo dõi sức khỏe định kỳ, trong đó chú trọng đến việc hướng dẫn họ hiểu diễn biến của bệnh và các biến chứng nguy hiểm. Đánh giá các thông số lâm sàng, xét nghiệm vào các thời điểm CT1, CT2, CT3.
Theo phân tích của BS Nguyễn Xuân Thủy, các đối tượng mắc HCCH được giới thiệu áp dụng chế độ ăn hạn chế carbohydrate. Buổi sáng đối tượng mắc HCCH thường sử dụng hoa quả kết hợp với sữa hoặc, bún rau hoặc khoai lang luộc. Buổi trưa/chiều chỉ sử dụng khoảng một bát cơm tẻ (70g) kết hợp với rau xanh, thức ăn ít mỡ và hoa quả. Kết hợp với thể dục, tỷ lệ người có glucose máu cao trong nghiên cứu đã giảm một cách tích cực, tin cậy với chỉ số can thiệp đạt 20,1%. Khẩu phần được quan tâm nhiều là lượng chất xơ hàng ngày của người mắc HCCH, trong tất cả 3 bữa ăn, các đối tượng mắc HCCH trong can thiệp đều có khẩu phần rau xanh/hoa quả chiếm tỉ trọng lớn, buổi sáng 100-200g, buổi trưa/chiều 400-500g rau quả.
Các nghiên cứu trên thế giới cho thấy chất xơ thực phẩm đóng một vai trò quan trọng đối với lượng insulin trong hệ tuần hoàn. Chất xơ thực phẩm giúp giảm chất tiết ra insulin bằng cách làm giảm tỷ lệ hấp thu chất dinh dưỡng sau bữa ăn. Độ nhạy insulin có thể gia tăng và giảm khối lượng trong chế độ dinh dưỡng nhiều chất xơ. Chất xơ cũng bảo vệ chống lại tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu và các bệnh tim mạch. Hấp thu hàm lượng chất xơ cao có lợi cho lượng cholesterol và mức LDL. Chất xơ hòa tan có tác dụng làm giảm lượng cholesterol. Ngoài ra, các sản phẩm yến mạch có thể làm giảm lượng phần tử LDL.
Việc áp dụng chế độ ăn phù hợp còn có ý nghĩa quan trọng để điều chỉnh các rối loạn lipid máu. Các nghiên cứu cho thấy dù sự thay đổi tỷ lệ các axit béo trong chế độ ăn bằng cách giảm axit béo bão hòa và tăng axit bão hòa đơn đã cải thiện tính nhạy cảm insulin nhưng không ảnh hưởng đến sự bài tiết insulin.
Giảm các rối loạn mỡ máu cũng được quan sát thấy trong các nghiên cứu đánh giá hiệu quả của vận động tới HCCH và béo phì. Với người có biểu hiện béo phì tham gia vận động mức độ trung bình (đi bộ 19,2 km/tuần) hoặc tích cực (đi bộ 32 km/tuần) kéo dài khoảng 8 tháng. Kết quả cho thấy nhóm vận động tích cực có lượng HDL-C cao hơn đáng kể so với nhóm vận động trung bình (p=0,015); vận động tích cực giúp làm giảm đáng kể nồng độ LDL và triglyceride so với nhóm ít vận động hơn.
BS Nguyễn Xuân Thủy đã có kết luận, tỷ lệ người mắc HCCH giảm mạnh sau can thiệp 6 tháng, chỉ số can thiệp đạt -27,5%. Các chỉ số sinh hóa được cải thiện mạnh mẽ, chỉ số can thiệp đạt -20,1%; -20,6%; -17,9%; -11,4% và -17,3% lần lượt tương ứng với chỉ số tăng triglyceride; tăng cholesterol; tăng LDL-C và giảm HDL-C máu ở nhóm người mắc HCCH được can thiệp./.  
Đức Bảo