Biến chứng mạn tính ở bệnh nhân đái tháo đường hay gặp, đây là nguyên nhân làm bệnh nhân tàn phế và tử vong. Theo các chuyên gia bệnh đái tháo đường, các tổn thương mạch máu ngoại vi gây giảm lưu lượng tuần hoàn đến vùng ngọn chi, làm cho vùng ngọn chi lạnh, tím tái, mất cảm giác và hoại tử.
Nghiên cứu của GS Nguyễn Hải Thủy – Đại học Y dược Huế năm 1996 cho thấy tỷ lệ tổn thương động mạch chi dưới qua siêu âm và đo chỉ số ABI chẩn đoán là 27,5%. Nghiên cứu năm 2011 của Lê Hoàng Bảo sử dụng chỉ số cổ chân – cánh tay cho kết quả tỷ lệ bệnh động mạch ngoại vi chi dưới là 23,5%. Các chuyên gia nhận định, bệnh nhân đái tháo đường týp 2 càng lớn tuổi, thời gian mắc bệnh đái tháo đường càng lâu, sờ thấy chi lạnh, mất mạch mu chân và chày sau sẽ có nguy cơ mắc bệnh động mạch ngoại vi chi dưới cao hơn so với người không có yếu tố nguy cơ trên.
Vừa qua nhóm tác giả nghiên cứu Nguyễn Minh Núi cùng cộng sự Bệnh viện 103, Học viện Quân Y, Bộ môn sinh lý đã thực hiện nghiên cứu cắt ngang, cáo cáo đề tài “Khảo sát mối liên quan của chỉ số ABI và tổn thương cơ quan đích ở bệnh nhân đái tháo đường týp 2”. Nghiên cứu cũng tìm hiểu mối liên quan của chỉ số ABI với tổn thương một số cơ quan đích như tim, thận, mắt ở bệnh nhân đái tháo đường týp 2.
Đối tượng nghiên cứu là 100 bệnh nhân đái tháo đường týp 2 đang điều trị tại Khoa A11, Bệnh viện Quân Y 103. Nghiên cứu không mời những bệnh nhân đang mắc các bệnh rối loạn hô hấp, tuần hoàn nghiêm trọng hoặc đang có loét, hoại tử bàn chân. Các đối tượng nghiên cứu được soi đáy mắt, siêu âm tim xác định có dày thất trái, xét nghiệm micro albumin niệu 24 giờ, nếu lớn hơn 30mg/24 giờ được coi là dương tính. Tính mức lọc cầu thận theo cách tính Hội thận học Hoa Kỳ, nếu mức lọc cầu thận dưới 90ml/1,73m2/phút được gọi là giảm.
Phương pháp đo chỉ số cổ chân – cánh tay (ABI). Đo huyết áp ở cả 2 bên cánh tay và cổ chân bệnh nhân; mỗi bên đo 3 lần, lấy số trung bình của 3 lần đo của huyết áp tâm thu, riêng ở cánh tay lấy số đo bên có giá trị cao hơn. Chỉ số ABI – huyết áp tâm thu cánh tay/Huyết áp tâm thu cổ chân. Cách tiên lượng mức độ bệnh động mạch ngoại vi, nếu ≥ 1,3 mạch cứng không ép được, từ 0,91-1,29 bình thường, từ 0,41-0,9 bệnh động mạch chi dưới mức độ trung bình, từ 0-0,4 bệnh động mạch chi dưới mức độ nặng.
Tác giả nghiên cứu báo cáo, độ tuổi trung bình đối tượng nghiên cứu là 64,66, nam giới chiếm 55%. Thời gian phát hiện đái tháo đường trung bình là 6,56 năm.
Qua phân tích, Bs Núi cho biết, nhóm có chỉ số ABI bình thường có tuổi đời trẻ nhất là 52 tuổi, thời gian mắc bệnh ngắn nhất với 4,5 năm. Ngược lại nhóm bị tổn thương động mạch nặng nhất với ABI ≤ 0,4; có tuổi đời cao nhất với 79,24 tuổi, thời gian mắc bệnh dài nhất với 14,5 năm về kết quả chỉ số ABI theo tổn thương đáy mắt, có 69% bệnh nhân có tổn thương đáy mắt, chỉ số ABI ở nhóm này là 0,83 giảm rõ so với nhóm không có tổn thương đáy mắt là 1,02 (p < 0,05).
Đối với chỉ số ABI theo tổn thương tim mạch, có 42% bệnh nhân có biểu hiện phì đại thất trái, chỉ số ABI nhóm có phì đại thất trái là 0,79, thấp hơn so với nhóm không có phì đại thất trái là 1,09 (p < 0,05).
Về chức năng thận, có 44% đối tượng nghiên cứu có micro albumin niệu 24 giờ dương tính, chỉ số ABI ở nhóm này là 0,82 giảm thấp hơn so với nhóm âm tính là 1,04 (p < 0,05). Có 41% đối tượng nghiên cứu bị giảm mức lọc cầu thận, chỉ số ABI của bệnh nhân có giảm mức lọc cầu thận là 0,81, thấp hơn so với nhóm đã giảm mức lọc cầu thận là 1,06 (p < 0,05).
Bs Núi cho rằng, kết quả nghiên cứu đã góp phần phát hiện sớm các biến chứng ở bệnh nhân đái tháo đường mà chỉ cần sử dụng kỹ thuật đơn giản là đo huyết áp ở cánh tay và cổ chân để tính chỉ số ABI, từ đó giúp đánh giá bước đầu các tổn thương cơ quan đích.
Tổn thương mạch máu trong bệnh đái tháo đường có tính chất lan tỏa trên suốt đường đi của mạch máu, có tổn thương thần kinh ngoại vi kết hợp nên biểu hiện thường đau không điển hình. Do vậy không nên căn cứ cảm giác đau ở bệnh nhân mà phương pháp đo chỉ số ABI rất hữu ích. Kết quả nghiên cứu cho thấy chỉ số ABI thấp hơn rõ rệt ở những bệnh nhân đái tháo đường có tuổi cao, thời gian mắc bệnh lâu năm, có các tổn thương ở võng mạc, tim và thận.
Một số tác giả khác là Para meswaran năm 2005 qua nghiên cứu đã có nhận xét, đo độ bão hòa oxy của các ngón chân chính xác như đo chỉ số ABI để sàng lọc bệnh động mạch ngoại vi, sự kết hợp cả 2 xét nghiệm này tăng được độ nhạy.
Kết quả nghiên cứu của tác giả Nguyễn Minh Núi đã chỉ ra mối liên quan rõ rệt giữa chỉ số ABI với tổn thương ở mắt, tim mạch và thận. Mối liên quan này được tác giả lý giải là do cơ chế tổn thương trên toàn bộ hệ thống động mạch đã gây ra các biến đổi từ động mạch chi dưới cho tới các cơ quan trên
Văn Hanh