Từ tháng 3/2014 đến tháng 9/2015, Bs CKI Nguyễn Ánh Chương đã thực hiện đề tài “Nghiên cứu đặc điểm lâm sàng các tác dụng phụ không mong muốn của thuốc an thần kinh cổ điển trên bệnh nhân tâm thần phân liệt điều trị tại Bệnh viện Chuyên khoa Thần kinh Khánh Hòa năm 2015”.
Có 77 đối tượng nghiên cứu tâm thần phân liệt đủ điều kiện tham gia. Nghiên cứu đã có kết luận về tác dụng phụ không mong muốn của thuốc an thần kinh cổ điển trên bệnh nhân về tâm thần, thần kinh và thực vật. Cụ thể tác dụng phụ về tâm thần: dùng thuốc chlopromazine xảy ra tác dụng phụ nhiều nhất với tần suất 1,67; tiếp theo là thuốc haloperidol với tần suất là 1,03. Tác dụng phụ về thần kinh: dùng thuốc haloperidol xảy ra tác dụng phụ nhiều nhất với tần suất 2,79; tiếp theo là levomepromazine với tần suất là 1,50. Tác dụng phụ về thực vật: xảy ra ở mức độ thấp, gần tương đương, cụ thể Haloperidol với tần suất là 0,39; cholopromazine với tần suất là 0,38 và levomepromazine với tần suất là 0,33. Sử dụng thuốc an thần kinh cổ điển làm cho bệnh nhân tâm thần phân liệt xuất hiện nhiều tác dụng, tập trung chủ yếu vào các tác dụng phụ về tâm thần và thần kinh, các tác dụng phụ khác xuất hiện ở rải rác một số bệnh nhân.
Theo BS Chương, hiện tại trên thế giới sử dụng nhiều thang đo để đánh giá tác dụng phụ của thuốc như ESRS, UKU…trong đó thang đánh giá tác dụng phụ UKU là 1 thang đánh giá dành cho nhà lâm sàng (phỏng vấn bản cấu trúc). Nó sẵn có ở phần lớn các ngôn ngữ chính trên thế giới. Nó được Lingjaerde và cộng sự phát triển để cung cấp một thang đánh giá tác dụng phụ toàn diện với các mục được xác định rõ và có hiệu lực để đánh giá các tác dụng phụ của thuốc, có tác động dược lý tâm thần. Người phỏng vấn cũng có thể thu thập thông tin từ các nguồn thích hợp khác. Trong trường hợp có sự không tương xứng giữa các nguồn thì sự quan sát của nhà lâm sàng đóng vai trò quan trọng hơn các báo cáo.
Thời gian được đề cập bởi thang đánh giá là 3 ngày vừa qua (có một số triệu chứng thậm chí lâu hơn), nhưng sự đánh giá cũng có thể được thực hiện dựa trên sự đánh giá hiện tại, hoặc là lần khám bệnh vừa rồi. Tuy nhiên, cũng như đối với tất cả các thang đo, thời gian càng xa thì giá trị của các điểm càng thấp. Thời gian cần để hoàn tất thang đo khoảng 10 đến 20 phút tùy thuộc vào số triệu chứng được tường thuật, sự phức tạp của các triệu chứng và khả năng tường thuật tốt của bệnh nhân.
48 câu hỏi của thang đo được cho điểm dựa trên 1 bậc thang có 4 điểm (0 = không có, 1 = mức độ nhẹ, 2 = mức độ vừa phải, 3 = mức độ nặng). Các câu hỏi này được chia thành 4 phần:
1. Thang tâm thần có 4 câu hỏi mà 1 số có thể liên quan đến căn bệnh;
2. Thang thần kinh gồm các câu hỏi của thang Simpson Augus cộng với các câu hỏi về dị cảm và co giật;
3. Thang thần kinh thực vật gồm 11 câu đề cập các tác dụng phụ kháng cholinergic, khát và đa niệu;
4. Thang khác gồm 19 câu hỏi khác nhau đề cập đến tác dụng phụ về da, tình dục và hỗn hợp khác. Các nghiên cứu tiến hành ở các nước Bắc Âu cho thấy hệ số tin cậy dao động từ 0,3 đến 0,9. Một số nghiên cứu khác cũng cho thấy có độ giá trị bề mặt, nội dung và giá trị tương đồng tốt.
Về tác dụng phụ không mong muốn bao gồm nhiều nội dung như tác dụng lên hệ thần kinh, tác dụng lên hệ tim mạch, hệ tiêu hóa, hệ tiết niệu, tác động lên da và mắt, tác động lên hệ nội tiết, chức năng tình dục, tác động lên phụ nữ có thai và cho con bú.
Nếu sử dụng thuốc chống loạn thần quá liều thường có biểu hiện bằng các triệu chứng ngoại tháp, hạ huyết áp. Còn với các thuốc chống loạn thần hiệu lực thấp thường là các biểu hiện của ức chế hệ thần kinh trung ương, an dịu, các tác dụng kháng cholinergic và hạ huyết áp. Bệnh cảnh lâm sàng cũng có thể biểu hiện bằng kích động, bồn chồn bất an, co giật, sốt và các phản ứng của hệ thần kinh thực vật như khô miệng, liệt ruột, loạn nhịp tim và các biến đổi trên điện tâm đồ. Trong những trường hợp nặng có thể có giãn đồng tử, giảm hoặc mất phản xạ gân xương. Bệnh có thể diễn tiến đến mê sảng và hôn mê./.
Anh Huy