Bệnh không lây nhiễm đang là một trong những vấn đề có ý nghĩa sức khỏe cộng đồng do đây là các bệnh mạn tính, có thời gian bị bệnh dài và tiến triển chậm. 

Bệnh gây ra gánh nặng bệnh tật nặng nề do tỷ lệ tàn phế và tử vong cao. Nguy cơ mắc bệnh chủ yếu do lối sống có hại cho sức khỏe và các yếu tố môi trường không thuận lợi. Tuy nhiên, nhiều nguy cơ bệnh không lây nhiễm có thể dự phòng được. Việt Nam đang phải đối mặt với sự gia tăng ngày càng trầm trọng của các bệnh không lây nhiễm, trong đó rối loạn lipid máu là một trong những nguy cơ hàng đầu của các bệnh tim mạch. Nhiều nghiên cứu về rối loạn lipid máu trên thế giới cho thấy khi cholesterol toàn phần tăng cao hơn 240mg % thì nguy cơ bị bệnh mạch vành tăng 2-3 lần. Cholesterol (LDL-C) tăng cao thì tăng nguy cơ bị nhồi máu cơ tim.

Từ tháng 1/2016 đến tháng 6/2016, nhóm tác giả nghiên cứu Hoàng Năng Trọng cùng cộng sự trường Đại học Y Dược Thái Bình, bệnh viện Đa khoa huyện Thanh chương – Nghệ An thực hiện nghiên cứu dịch tễ học mô tả điều tra cắt ngang báo cáo đề tài “Một số yếu tố liên quan đến rối loạn lipid máu ở người trưởng thành tại khoa khám bệnh bệnh viện Đa khoa huyện Thanh Chương, Nghệ An”.

Đối tượng nghiên cứu là người trưởng thành từ 20-59 tuổi đến khám tại khoa khám bệnh bệnh viện Đa khoa huyện Thanh Chương. Có 592 đối tượng nghiên cứu tham gia, nữ nam tỷ lệ bằng nhau. 

Tác giả nghiên cứu phân tích báo cáo, tuổi và giới là những yếu tố nguy cơ cao làm gia tăng tỷ lệ rối loạn lipid máu đã được nhiều nghiên cứu ghi nhận, một số nghiên cứu cũng cho thấy tuổi ảnh hưởng đến LDL-C, cholesterol tổng số ở nam và cholesterol tổng số ở nữ. Tuy nhiên trong nghiên cứu yếu tố giới không có tác động  với tỷ lệ rối loạn lipid máu của nam và nữ. Nam có tỷ lệ rối loạn lipid máu là 66,2% cao hơn so với nữ là 60,1%; không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê theo giới p>0,05. Tuy nhiên tỷ lệ rối loạn lipid máu tăng theo nhóm tuổi và ở cao nhất nhóm tuổi 50-59 chiếm 77,7%; thấp nhất ở nhóm tuổi 20-29 chiếm 50%. Đồng thời  nhóm tuổi 50-59 có tỷ lệ rối loạn lipid máu cao gấp 3,5 lần; nhóm tuổi 40-49 có tỷ lệ rối loạn lipid máu cao gấp 1,9 lần so với tỷ lệ này ở nhóm tuổi 20-29, có ý nghĩa thống kê với p>0,05. Nghiên cứu của Nguyễn Thị Kim Tiến và cộng sự khi xác định các yếu tố nguy cơ có liên quan đến rối loạn lipid máu cũng cho thấy: rối loạn lipid máu có xu hướng tăng theo tuổi. Tuổi > 60 tỷ lệ rối loạn lipid máu là 58,8%.

Một trong những rủi ro lớn trong tình trạng thừa cân là sự phát triển của hàm lượng cholesterol cao. Trong nghiên cứu tỷ lệ rối loạn lipid máu có xu hướng tăng theo BMI, đặc biệt ở nhóm đối tượng thừa cân béo phì, tình trạng béo bụng cũng làm tăng nguy cơ rối loạn chuyển hóa lipid máu lên 1,6 lần tuy nhiên chưa có ý nghĩa thống kê với p>0,05. BS Hoàng Trọng Năng có nhận định tương tự với nghiên cứu của Trần Thị Mỹ Loan và Trương Quang Bình cũng chỉ ra rằng giá trị trung bình của cholesterol  ở nhóm thừa cân cao hơn nhóm BMI bình thường có ý nghĩa thống kê với p>0,05; đồng thời tỷ lệ rối loạn lipid máu tăng dần theo chỉ số BMI.

Nghiên cứu cho thấy đối tượng có tiền sử mắc tăng huyết áp, tiền sử mắc đái tháo đường có nguy cơ rối loạn lipid máu cao hơn nhóm bình thường 2,2 lần và 1,9 lần; có ý nghĩa thống kê với p<0,05. Đồng thời nguy cơ rối loạn lipid máu tăng dần theo phân độ tăng huyết áp có ý nghĩa thống kê với giá trị p<0,05. Kết quả này tương đồng với nghiên cứu cảu Trần mỹ Loan khi xác định mối tương quan giữa BMI và tình trạng rối loạn lipid máu ở bệnh nhân tăng huyết áp cho thấy 2/3 bệnh nhân tăng huyết áp có rối loạn lipid máu.

Hoạt động thể lực tham gia vào quá trình thiết lập giữa năng lượng tiêu hao và năng lượng ăn vào do đó có vai trò hết sức quan trọng đối với tình trạng thừa cân – béo phì cũng như giúp cơ thể giảm tỷ lệ mỡ. Có nhiều nghiên cứu cũng đã chứng minh tác dụng tốt của hoạt động thể lực đói tình trạng lipid máu. Trong nghiên cứu chưa tìm thấy sự kết hợp giữa thói quen luyện tập thể thao thường xuyên với tình trạng rối loạn lipid. Kết quả nghiên cứu cũng chưa tìm thấy sự kết hợp giữa hút thuốc lá và rối loạn lipid máu với tỷ lệ rối loạn lipid máu ở người không hút thuốc lá chiếm 62,7%; người có hút thuốc lá chiếm 65%. Ở người hút thuốc lá nguy cơ rối loạn lipid máu cao gấp 1,14 lần so với người không hút thuốc nhưng sự khác biệt vẫn chưa có ý nghĩa thống kê với p>0,05. Khác với kết quả nghiên cứu của Jacobson BH, trên 805 đối tượng nữ cho thấy hút thuốc lá là nguy cơ độc lập với triglycerid cao và HDL thấp, ngừng hoặc bỏ hút thuốc ở phụ nữ có mối liên quan với các chỉ tiêu lipid máu theo chiều hướng có lợi. Trong nghiên cứu của BS Trọng, những món ăn được chế biến bằng cách kho, nấu mặn hoặc chiên rán nhiều dầu mỡ được tiêu thụ nhiều hơn so với nhóm bình thường. Đây là những thói quen không tốt bởi những thức ăn như trên thường hay chứa lượng chất béo và lượng muối khá cao và điều này là bất lợi với thừa cân – béo phì cũng như các bệnh tim mạch. Trong nghiên cứu, những người thích ăn món kho, mặn có nguy cơ bị rối loạn lipid máu cao hơn những người không thích gấp 1,7 lần với 95% CI = 0,9 – 3,2 và những người rất thích ăn món kho, mặn có nguy cơ bị rối loạn lipid máu cao hơn những người không thích gấp 2,3 lần với 95% CI = 1,3 – 4,2; Sự khác biệt có ý nghĩa thống kê với giá trị p<0,05.

Tác giả nghiên cứu có kết luận. Nghiên cứu trên các đối tượng đến khám tại khoa khám bệnh bệnh viện huyện Thanh Chương Nghệ An cho thấy có 05 yếu tố nguy cơ của rối loạn lipid máu với OR>1; p<0,05 là: Tuổi, tiền sử tăng huyết áp, tiền sử đái tháo đường, tình trạng tăng huyết áp hiện tại, thói quen ăn món kho, nấu mặn, nước chấm mặn.

Tràn Hưng