Theo các chuyên gia tim mạch, trong điều trị huyết áp nhất là đối với người cao tuổi cần lưu ý phòng tránh tụt huyết áp tư thế; không để huyết áp tâm thu dưới 120 mmHg; huyết áp tâm trương dưới 60mmHg; đồng thời thực hiện xét nghiệm điện giải đồ, độ lọc cầu thận (GFR).
Hạ huyết áp tư thế đứng là bệnh cảnh lâm sàng quan trọng, tỷ lệ gây biến chứng, tử vong không nhỏ, đặc biệt đối với người cao tuổi. Để phát hiện sớm tình trạng hạ huyết áp tư thế; tất cả bệnh nhân có tiền triệu ngất nặng khi thay đổi tư thế; có tiền sử ngất hoặc ngã quỵ cần được đánh giá đầy đủ về huyết áp, nhịp tim theo các tư thế khi thăm khám lâm sàng.
Nếu giảm huyết áp khi đứng hơn 30mmHg mà bù trừ nhịp tim không đủ (dưới 15 chu kỳ/phút) thì người bệnh cần được làm xét nghiệm đánh giá chức năng thần kinh tự động.
Thường ổn định huyết động ở tư thế đứng được duy trì nhờ vào các đáp ứng nhanh chóng của hệ tim mạch, được dẫn dắt bởi các tác động của thần kinh tự động. Khi rối loạn các cơ chế điều hòa này sẽ gây ra hạ huyết áp khi thay đổi tư thế.
Hạ huyết áp tư thế đứng được định nghĩa là trạng thái giảm huyết áp tâm thu 20mmHg hoặc giảm huyết áp tâm trương 10mmHg trong vòng 3 phút sau khi đứng hoặc sau khi nâng đầu ít nhất 60 độ. Tần suất gặp hạ huyết áp tư thế đứng tăng theo tuổi, liên quan với các thuốc điều trị bệnh kèm theo như thoái hóa thần kinh, bệnh mạn tính phải dùng nhiều loại thuốc. Ở người bệnh Parkinson đang điều trị thuốc tỷ lệ hạ huyết áp tư thế đứng là 15-60%. Hạ huyết áp tư thế đứng thường biểu hiện bằng tiền triệu và triệu chứng ngất/thỉu; là yếu tố nguy cơ của ngã quỵ, biến cố tim mạch, bệnh thận mạn tính và cả tử vong. Ở người cao tuổi đặc biệt nhạy cảm với tình trạng hạ huyết áp tư thế đứng, Người cao tuổi hay có suy giảm cảm giác khát, giảm khả năng giữ muối/nước; làm tăng nguy cơ mất nước và giảm thể tích tuần hoàn, vì vậy xác định kịp thời, xử trí hạ huyết áp tư thế đứng rất quan trọng ở những người cao tuổi.
Các chuyên gia tim mạch chia hạ huyết áp tư thế đứng 2 loại là cấp và mạn. Hạ huyết áp tư thế đứng cấp đối với các trường hợp do thuốc sử dụng (thuốc chống trầm cảm ba vòng; thuốc chẹn α 1 giao cảm; thuốc chữa Parkinson, thuốc hạ huyết áp), do giảm thể tích nội mạch như trong ỉa chảy, nôn, do nguyên nhân tim mạch (nhồi máu cơ tim, suy tim ứ dịch) và do nguyên nhân nội tiết (suy thượng thận, giảm tiết ardosterone).
Đối với hạ huyết áp tư thế đứng mạn xảy ra trong trường hợp rối loạn liên quan đến tuổi cao, bệnh lý thần kinh tự động tiên phát, hoặc bệnh lý thần kinh tự động thứ phát gặp trong đái tháo đường, bệnh lý tự miễn hạch thần kinh tự động. Triệu chứng điển hình của giảm tưới máu não là chóng mặt, hoa mắt, nhìn mờ, mệt, đau đầu, rối loạn nhận thức. Các triệu chứng đỡ khi người bệnh nằm. Phát hiện hạ huyết áp tư thế đứng dựa vào đo huyết áp và nhịp tim ở tư thế nằm ngửa (ít nhất nằm 5 phút) và sau đó ở tư thế đứng. Có 2 mốc, đứng được 1 phút và đứng được 3 phút. Thông thường, người bệnh được đo huyết áp ở tư thế ngồi, sau đó đo tư thế đứng. Các chuyên gia lưu ý có đến 2/3 trường hợp hạ huyết áp tư thế đứng bị bỏ sót nếu không được đo huyết áp ở tư thế nằm.
Các triệu chứng hạ huyết áp tư thế đứng thường nặng lên vào buổi sáng, vì vậy người bệnh nên đo huyết áp hàng ngày theo quy trình trong một khoảng thời gian vào một số thời điểm trong ngày để tăng khả năng phát hiện hạ huyết áp tư thế đứng. Một số ít trường hợp bác sĩ có chỉ định theo dõi huyết áp 24 giờ để phát hiện hạ huyết áp tư thế đứng.
Mục tiêu điều trị hạ huyết áp tư thế đứng gồm các biện pháp dùng thuốc và không dùng thuốc. Đối với biện pháp không dùng thuốc là dừng các thuốc thúc đẩy tình trạng hạ huyết áp tư thế đứng như thuốc chống trầm cảm ba vòng, thuốc chẹn α 1 giao cảm, thuốc lợi tiểu. Người bệnh cần tránh đứng lên quá nhanh hoặc đứng bất động lâu, đứng bắt chéo chân, ngồi xổm và căng cơ chi dưới chủ động. Người bệnh cần uống đủ nước 2 lít mỗi ngày. Người bệnh tăng huyết áp cần nâng đầu cao 15-20 cm khi ngủ trong đêm để tránh tăng quá huyết áp và tránh tác dụng lợi niệu trong đêm.
Cán bộ y tế cần hướng dẫn các biện pháp để đối phó tình trạng ứ trệ tuần hoàn ở chi dưới theo trọng lực như thay đổi từ từ khi chuyển từ tư thế nằm ngửa sang tư thế đứng, tránh đứng bất động quá lâu. Người bệnh có thể sử dụng các thiết bị làm giảm ứ máu tĩnh mạch như tất vớ ép đùi, ép hông, bó bụng (ép với áp lực 30-40 mmHg lên phần dưới cơ thể). Các biện pháp không dùng thuốc rất có ưu thế về giá thành, hiệu quả trong chiến lược điều trị huyết áp tư thế đứng.
Khi điều trị bằng các biện pháp không dùng thuốc không có hiệu quả, người bệnh cần dùng thêm thuốc do bác sĩ kê đơn. Người bệnh cần tuân theo đúng hướng dẫn của bác sĩ, ví dụ nếu dùng thuốc kích thích α 1- giao cảm thì người bệnh không ngồi hoặc nằm ngữa sau khi uống thuốc. Các bác sĩ lưu ý, đối với người tăng huyết áp, việc dừng uống thuốc hạ huyết áp để hạ chế cơn hạn huyết áp tư thế đứng đây là điều sai lầm. Khi kiểm soát tốt huyết áp sẽ giảm nguy cơ ngã quỵ, trong trường hợp có những tác dụng phụ khi điều trị tăng huyết áp cần trao đổi với bác sĩ để được tư vấn kịp thời.
Mai Trang