Tăng huyết áp trên thế giới chiếm tỷ lệ rất cao; năm 2010, thế giới có 1,39 tỷ bệnh nhân tăng huyết áp, chiếm 31% dân số thế giới; dự đoán đến năm 2025, số bệnh nhân tăng huyết áp là 1,56 tỷ. Tuy nhiên, bệnh vẫn chưa được kiểm soát tốt, đặc biệt ở các nước có thu nhập thấp.
Năm 2010, tỷ lệ kiểm soát được huyết áp [theo định nghĩa ở thời điểm này là huyết áp tâm thu (systolic blood pressure, SBP) < 140 mmHg và huyết áp tâm trương (diastolic blood pressure, DBP) < 90 mmHg)] chiếm 28% ở bệnh nhân tăng huyết áp thuộc các nước có thu nhập cao và chỉ 8% ở các nước có thu nhập thấp và trung bình. Tăng huyết áp là một trong những nguyên nhân gây tử vong phổ biến nhất trên thế giới. Huyết áp cao là yếu tố nguy cơ dẫn đến bệnh mạch vành và các biến chứng như suy tim, đột quỵ, suy thận và mù ở bệnh nhân đái tháo đường. Tăng huyết áp cũng là yếu tố nguy cơ hàng đầu dẫn đến giảm số năm sống được điều chỉnh theo mức độ bệnh tật (disability-adjusted life years, DALYs).
Tiến triển bệnh có thể được kiểm soát nhờ vào việc điều trị bằng thuốc và thay đổi lối sống. Tuân thủ sử dụng thuốc điều trị tăng huyết áp là nền tảng giúp đạt được hiệu quả kiểm soát bệnh. Tuy nhiên, kém tuân thủ điều trị ở bệnh nhân tăng huyết áp là vấn đề đang được quan tâm và ảnh hưởng xấu đến kết quả điều trị của bệnh nhân. Kém tuân thủ là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến không thể kiểm soát được huyết áp, gần ¾ bệnh nhân không đạt được huyết áp mục tiêu.
Tại hội nghị Tăng huyết áp toàn quốc lần thứ 3 được tổ chức tại thành phố Nha Trang tháng 5/2018, tác giả Nguyễn Thắng Bộ môn Dược lý-Dược Lâm Sàng, Trường Đại học Y Dược Cần Thơ có báo cáo “Tổng quan về tuân thủ sử dụng thuốc ở bệnh nhân tăng huyết áp”. Bài tổng quan dựa trên 25 nghiên cứu thực hiện tại 15 quốc gia, với 12603 bệnh nhân tăng huyết áp năm 2016; cho thấy tỷ lệ người bệnh không tuân thủ điều trị tăng huyết áp là 45,2%. Tuân thủ sử dụng thuốc thường được hiểu là việc sử dụng thuốc không đủ liều lượng và đúng với hướng dẫn của người điều trị. Tuân thủ điều trị có thể có những mức độ khác nhau và có thể dẫn kết hậu quả tương ứng khác nhau. Nhìn chung, không tuân thủ sử dụng thuốc điều trị tăng huyết áp không những dẫn đến nhiều hậu quả tiêu cực cho bệnh nhân mà còn cho xã hội.
Có thể thấy tuân thủ điều trị kém không chỉ ảnh hưởng đến bệnh nhân mà cả cho xã hội. Tuân thủ điều trị hiện đang và sẽ là khía cạnh rất quan trọng cần được người điều trị, các nhà nghiên cứu và cả những người quản lý y tế quan tâm nhiều hơn nhằm đảm bảo hiệu quả điều trị tốt nhất có thể cho người bệnh. Tuân thủ điều trị là một phạm trù phức tạp và Tổ chức Y tế Thế giới (The World Health Organization, WHO) đã phân loại 5 nhóm yếu tố có thể ảnh hưởng và gây trở ngại cho việc tuân thủ của bệnh nhân bao gồm: (1) các yếu tố liên quan đến đặc điểm bệnh nhân, (2) các yếu tố liên quan đến tình trạng bệnh lý của bệnh nhân, (3) các yếu tố liên quan đến điều trị, (4) các yếu tố liên quan đến hệ thống chăm sóc sức khỏe, và (5) các yếu tố kinh tế xã hội.
Tác giả Nguyễn Thắng lưu ý vai trò của nhân viên y tế ; về hướng dẫn bệnh nhân cách dùng các dụng cụ hỗ trợ sử dụng thuốc hoặc các dụng cụ đặc biệt sử dụng cho các khuyết tật/ tổn thương của bệnh nhân. Giáo dục và giải đáp các thắc mắc cho bệnh nhân về các tác hại của huyết áp cao cũng như lợi ích của việc điều trị tăng huyết áp; tư vấn trước cho bệnh nhân về cách nhận biết và khắc phục các tác dụng phụ có thể gặp của các thuốc điều trị tăng huyết áp được chỉ định, đồng thời, thường xuyên nhắc nhở bệnh nhân bằng điện thoại/ email…; kết hợp cả giáo dục bệnh nhân và người thân chăm sóc để đảm báo các đặc điểm văn hóa và tín ngưỡng không gây trở ngại việc kiểm soát bệnh tật cho bệnh nhân; kết hợp sử dụng thuốc với các thói quen sinh hoạt thường ngày cũng như dùng một số công cụ hỗ trợ nhắc nhở nhớ việc dùng thuốc như hộp tự chia thuốc, thông báo điện thoại nhắc dùng thuốc…
Một số biện pháp giúp nâng cao kiến thức sức khỏe của bệnh nhân: Hỏi bệnh nhân liệt kê lại những điểm chính người điều trị đã hướng dẫn; Khuyến khích bệnh nhân đặt câu hỏi; Sử dụng các công cụ giáo dục bằng hình ảnh và mang tính tương tác cao; Cung cấp các tóm tắt hướng dẫn về thuốc và lịch trình dùng thuốc.
Cung cấp các chương trình điều trị phục hồi chức năng cho bệnh nhân. Giáo dục bệnh nhân về các lợi ích của việc kiểm soát được huyết áp; nếu có thể, cho phép bệnh nhân tham gia cùng với bác sĩ vào việc ra quyết định lựa chọn điều trị để bệnh nhân có thể chủ động và tự giác hơn trong điều trị; thường xuyên sử dụng các công cụ đánh giá mức độ tuân thủ và xác định các trở ngại liên quan đến việc tuân thủ kém của bệnh nhân.
Tiếp theo đơn giản hóa phác đồ điều trị; tránh dùng các thuốc phải dùng nhiều lần trong ngày; thường xuyên giáo dục bệnh nhân tầm quan trọng của việc dùng thuốc trị tăng huyết áp lâu dài; cùng với bệnh nhân xác định mục tiêu điều trị và xây dựng chiến lược điều trị lâu dài.
Lâm Quyên