Bàng quang tăng hoạt (Overactive Bladder Syndrome – OAB) là thuật ngữ được sử dụng để chỉ sự rối loạn trong giai đoạn chứa đựng nước tiểu của bàng quang. Tình trạng tăng hoạt là do sự co bóp không chủ ý của cơ chóp xuất hiện khi bệnh nhân kiềm chế phản xạ đi tiểu.
Abrams và Wein đã đề nghị định nghĩa OAB là tình trạng liên quan đến các triệu chứng tiểu gấp, tiểu nhiều lần, tiểu đêm, có hoặc không có triệu chứng tiểu gấp không kiểm soát kèm theo, các triệu chứng này xuất hiện trong tình trạng không có các tổn thương bệnh lý tại chỗ hoặc không có các tác nhân chuyển hóa có thể gây nên các triệu chứng trên.
Trên lâm sàng có thể chia thành “OAB khô” là dạng lâm sàng không có triệu chứng tiểu gấp không kiểm soát; “OAB ướt” là dạng lâm sàng có kèm triệu chứng tiểu gấp không kiểm soát.
Về bệnh sinh có hai giả thuyết hiện nay được thừa nhận: Giả thiết về bệnh sinh thần kinh cho rằng cơ OAB là do kích thích toàn thể cơ chóp bàng quang qua trung gian các sợi thần kinh ly tâm từ trung tâm ở tủy gai S2-S4; Giả thiết về bệnh sinh cơ nói rằng sự co rút cơ OAB là do sự kết hợp giữa sự tăng kích thích của một nhóm sợi cơ trơn và sau đó chuyển kích thích này lên toàn bộ cơ bàng quang.
Các nguyên nhân thường được nêu lên cho bệnh OAB là do các bệnh thần kinh phối hợp khá nhiều với rối loạn tiểu tiện, ảnh hưởng đến sự điều hòa hoạt động thần kinh của bàng quang và cổ bàng quang. Hoặc do tuổi già có nhiều rối loạn tiểu tiện có thể do hiệu ứng ức chế thần kinh và chức năng não bộ suy giảm. Tắc nghẽn đường tiết niệu dưới (BOO) cũng được xem là có góp phần.
Tiểu đêm là một trong những triệu chứng thường gặp ở bệnh nhân OAB, gây khó chịu cho người bệnh. Kết quả nghiên cứu của tác giả Matharu, ở các phụ nữ bị OAB và cho thấy rằng ở phụ nữ trên 40 tuổi, tỷ lệ tăng hoạt cơ chóp tăng cùng với tiểu đêm gia tăng, tức là, số lượng tiểu đêm càng nhiều, khả năng tăng hoạt cơ chóp (detrusor overactivity – DO) càng lớn.
Tiểu đêm có thể được xem là bình thường ở người khỏe mạnh không có triệu chứng tiết niệu khác. Tuy nhiên, khi xuất hiện ở những bệnh nhân OAB thậm chí ở dạng 1 lần trong đêm, 19% nam giới và 24% nữ giới cho thấy cảm giác rất khó chịu. Tỷ lệ bệnh nhân OAB khó chịu do tiểu đêm tăng khi bệnh nhân thức dậy hai hoặc nhiều lần vào ban đêm đi tiểu.
Các yếu tố liên quan đến nguyên nhân tiểu đêm có thể được phân loại như tác động lên sản xuất nước tiểu và các bệnh lý không liên quan mà tác động đến giấc ngủ.
Rối loạn chức năng đường tiểu dưới tác động đến chức năng trữ nước tiểu và dẫn đến tiểu đêm. BPH cũng liên quan với tiểu đêm. Tuy nhiên, sự kết hợp này có thể liên quan đến tuổi. BPH có thể ảnh hưởng đến chức năng chứa đựng của bàng quang vào ban đêm do tống xuất nước tiểu kém, dẫn đến thể tích nước tiểu tồn lưu tăng lên. Tăng hoạt cơ chóp cũng có thể xảy ra do tắc nghẽn đường tiểu dưới như là một hệ quả của BPH. Trước đây, nhiều người cho rằng tiểu đêm là hậu quả chủ yếu của BPH, tuy nhiên phẫu thuật giải quyết tắc nghẽn do BPH lại không giải quyết được tiểu đêm, cho nên người ta cho rằng còn có yếu tố khác liên quan đến.
Ở nam giới đi tiểu chậm, dòng tiểu yếu và cảm giác đi tiểu không hết là các triệu chứng thường gặp, tuy nhiên tiểu đêm là lý do phổ biến nhất làm cho họ chú ý đến các triệu chứng. Tắc nghẽn đường tiểu dưới có thể được đi kèm với sự gia tăng số lần đi tiểu và tiểu đêm, một phần vì sự tăng hoạt động cơ chóp do tắc nghẽn và một phần là do lớn tuổi. Trong trường hợp bí tiểu mạn, thể tích nước tiểu tồn lưu rất lớn (>300ml), do đó tần số và tiểu đêm là kết quả từ sự suy giảm khả năng bàng quang chức năng.
Ở bệnh nhân lớn tuổi, thường có một sự kết hợp của các triệu chứng của OAB và khó tiểu. Nghiên cứu niệu động học cho thấy sự hiện diện của tăng hoạt hoặc dãn co bóp cơ chóp và thường có tăng đáng kể nước tiểu tồn lưu.
Từ các nghiên cứu được trích dẫn ở trên, các chuyên gia tiết niệu cho rằng OAB và tiểu đêm có liên quan rõ ràng, mặc dù mối quan hệ không phải là hỗ tương: hầu hết bệnh nhân bị tiểu đêm không có OAB, trong khi nhiều bệnh nhân OAB không có tiểu đêm. Người ta cũng nhận thấy, OAB có thể đóng một vai trò tương đối nhỏ trong căn nguyên của tiểu đêm. Vì những lý do này, các thuốc kháng muscarinic có thể giảm tiểu đêm do tiểu gấp, lại dường như không có hiệu quả cho hầu hết các trường hợp tiểu đêm.
Khi bệnh nhân thay đổi cách sống không đem lại hiệu quả, cần chuyển sang phương pháp điều trị khác. Phần lớn biểu hiện tiểu đêm là triệu chứng của hội chứng OAB. Dậy đi tiểu từ 2-3 lần trở lên là một trong những biểu hiện gây khó chịu nhất của triệu chứng đường tiết niệu dưới. Bệnh nhân OAB điển hình sẽ đi tiểu khoảng 12 lần/24 giờ với 2-3 lần/đêm và có khoảng 50% số lần kết hợp với tiểu gấp ở các mức độ nặng khác nhau.
Thuốc điều trị OAB đạt hiệu quả lâm sàng có ý nghĩa đối với triệu chứng này và thuốc nhóm kháng muscarinic là loại được ưu tiên chọn lựa. Các thuốc kháng muscarinic đạt hiệu quả cao khi điều trị tiểu nhiều lần ban đêm và thực tế chỉ có tác dụng điều trị tiểu đêm ở giai đoạn đi kèm tiểu gấp. Thuốc làm giảm 50% tiểu gấp và tỷ lệ thành công so với giả dược là 2/1.
Đối với điều trị tiểu đêm do tăng sinh lành tính tuyến tiền liệt (BPH) tắc nghẽn bằng thuốc, căn cứ trên 2 tình trạng rối loạn động hay tĩnh. Một đánh giá hay được đề cập đến là về tác dụng của thuốc đối với đi tiểu nhiều lần ban đêm.
Thực tế có khoảng 67% nam giới biểu hiện đồng thời triệu chứng của cả 2 bệnh là BPH và OAB. Triệu chứng đường tiết niệu dưới có thể bao gồm các bệnh lý của tắc nghẽn đường tiết niệu dưới do BPH và OAB đồng thời gây khó khăn cho chẩn đoán và đưa ra phác đồ điều trị. Chẩn đoán xác định căn cứ vào đo Qmax và thể tích tồn dư sau khi đi tiểu là cần thiết để chỉ định điều trị đồng thời cả 2 bệnh sớm hơn và tránh được nguy cơ bí tiểu do dùng thuốc kháng muscarinic.
Anh Duy