Hiện nay các bệnh không lây nhiễm như đái tháo đường, tăng huyết áp, bệnh tim mạch đang gia tăng. Các bệnh này liên quan chặt chẽ tới tình trạng dinh dưỡng-lipid đó là đái tháo đường typ 2, bệnh tim mạch, tăng huyết áp. Rối loạn chuyển hóa lipid máu là nguyên nhân dẫn tới vữa xơ động mạch.
Ở Việt Nam chưa có số liệu đầy đủ về tình trạng dinh dưỡng – lipid ở người trưởng thành mới chỉ có các nghiên cứu lẻ tẻ về tình trạng rối loạn lipid máu, chủ yếu là các nghiên cứu trên bệnh nhân trong bệnh viện. Đặc biệt chưa có các nghiên cứu một cách hệ thống trên cộng đồng. Trong giai đoạn hiện nay, Việt nam có những thay đổi về kinh tế - xã hội, chế độ ăn, lối sống có nhiều thay đổi. Điều đó đã tác động tới mô hình bệnh tật và “những vấn đề sức khỏe mới nảy sinh” cần được theo dõi, đánh giá kịp thời.
Trong năm 2014, nhóm tác giả nghiên cứu Vũ Minh Hải cùng cộng sự Bệnh viện Tương Dương, tỉnh Nghệ An thực hiện nghiên cứu mô tả có phân tích, điều tra cắt ngang báo cáo đề tài “Công tác chăm sóc, phòng chống rối loạn dinh dưỡng lipid và các bệnh mạn tính không lây tại huyện Tương Dương tỉnh Nghệ An năm 2014”.
Địa bàn nghiên cứu là xã Thạch Giám đại diện cho vùng ngoài là vùng có điều kiện đường xá giao thông đi lại thuận tiện. Nghề nghiệp chủ yếu là lao động tự do (làm nề, làm thuê, làm vườn buôn bán nhỏ lẻ…). Xã Yên Na đại diện cho vùng trong là vùng sâu, xa, điều kiện đường xá giao thông đi lại khó khăn, lạc hậu, công việc chính của người dân là làm rẫy xa nhà 3-7 km đi bộ đường đồi núi.
Đối tượng nghiên cứu gồm người trưởng thành từ 25-64 tuổi chia làm 4 nhóm tuổi: 25-34 tuổi, 35-44 tuổi, 45-54 tuổi, 55-64 tuổi và mỗi nhóm tuổi chia thành 2 giới, có thời gian cư trú tại địa phương ít nhất 5 năm.
Bác sĩ Vũ Minh Hải phân tích báo cáo cho thấy, tỉ lệ người dân đến bệnh viện khi bị bệnh cao nhất là chiếm 42,2%; tiếp theo là đến trạm y tế 37,5%. Điều này chứng tỏ phần lớn người dân đã nhận thức được sự cần thiết của việc khám bệnh đồng thời cũng cho thấy người dân có sự quan tâm khá lớn đến sức khỏe của họ tuy nhiên vẫn còn 20,3% người dân không đi khám bệnh, đây là một con số không hề nhỏ cần thiết phải nghiên cứu sâu hơn tìm ra nguyên nhân cụ thể bởi đa số các trường hợp xuất hiện biến chứng nặng khi tới khám tập trung ở nhóm này. Kết quả nghiên cứu cũng cho thấy tỷ lệ người dân tại vùng ngoài đến bệnh viện là 56,2% trong khi tỷ lệ này ở vùng trong là 28,1%. Ngược lại, tỷ lệ người dân tại vùng trong đến trạm y tế là 51,6% trong khi tỷ lệ này ở vùng ngoài là 23,4%. Sự khác biệt là rất có ý nghĩa thống kê với p<0,05. Trên thực tế vùng ngoài có điều kiện đường xá giao thông đi lại thuận tiện, kinh tế của người dân khá giả hơn nên người dân vùng ngoài lựa chọn tới bệnh viện cao hơn vùng trong. Vùng trong là vùng sâu, xa, điều kiện đường xá giao thông đi lại khó khăn, điều kiện kinh tế khó khăn, lạc hậu, công việc chính của người dân là làm nương rẫy nên thu nhập thấp do đó mà người dân vùng trong lựa chọn tới trạm y tế khi có bệnh để tiết kiệm kinh phí.
Kết quả nghiên cứu cho thấy tỷ lệ người dân đã từng được xét nghiệm lipid máu là 5,5%. Điều này cho thấy tỷ lệ người dân đã từng được xét nghiệm lipid máu rất thấp trong khi đây là 1 bệnh gây ra nhiều biến chứng nguy hiểm có thể dẫn đến tử vong rất nhanh. Tỷ lệ này ở vùng ngoài là 7,8% cao hơn ở vùng trong chỉ chiếm 3,1%. Tỷ lệ người dân vùng ngoài đã từng được xét nghiệm cao hơn vùng trong rất nhiều, đây là một sự chênh lệch khá lớn đòi hỏi các lãnh đạo địa phương cần quan tâm hơn đến khu vực vùng sâu, xa trong việc truyền thông giáo dục sức khỏe và cung cấp các dịch vụ cần thiết đến khu vực này.
Một thực trạng đáng quan tâm về công tác quản lý phòng, chống rối loạn dinh dưỡng lipid là chưa có cán bộ y tế hay cán bộ lãnh đạo ban ngành nào được tham gia tập huấn về quản lý, chăm sóc các bệnh có liên quan đến rối loạn lipid máu. Đây chính là một trong những nguyên nhân hàng đầu dẫn đến sự hiểu biết của người dân về rối loạn lipid máu cũng như việc tham gia các xét nghiệm chuẩn đoán bệnh. Nếu không cải thiện được tình trạng này thì công tác phòng, chống rối loạn dinh dưỡng lipid cho người dân gặp nhiều khó khăn thậm chí tốn kinh phí mà lại không hiệu quả. Bên cạnh thực trạng trên nghiên cứu cũng cho thấy chưa có cán bộ y tế hay cán bộ lãnh đạo ban ngành nào được tham gia truyền thông về quản lý, chăm sóc bệnh nhân rối loạn lipid máu, đái tháo đường, cao huyết áp. Điều này chứng tỏ bệnh rối loạn lipid máu chưa được các cơ quan ban ngành và lãnh đạo y tế địa phương quan tâm, đây chính là nguyên nhân quan trọng gây tỷ lệ mắc bệnh cao.
Tuy kết quả nghiên cứu chỉ ra chưa có cán bộ y tế hay cán bộ lãnh đạo ban ngành nào được tham dự tập huấn về quản lý, chăm sóc các bệnh có liên quan đến rối loạn lipid máu nhưng kết quả cho thấy 100% cán bộ y tế hay cán bộ lãnh đạo ban ngành đều có nhu cầu tập huấn về quản lý, chăm sóc bệnh nhân rối loạn lipid máu, đái tháo đường, cao huyết áp, tim mạch. Điều này chứng tỏ các lãnh đạo địa phương rất mong muốn được học tập để nâng cao và bổ sung kiến thức từ đó góp phần cho công tác quản lý và điều trị rối loạn lipid máu và các bệnh mạn tính không lây khác.
Tác giả nghiên cứu cho rằng, đối với công tác phòng, chống các bệnh mạn tính không lây: rối loạn lipid máu nói riêng và bệnh mạn tính không lây nói chung đều là những bệnh đáng quan tâm hiện nay thế nhưng khi tìm hiểu về việc thành lập ban chỉ đạo phòng chống bệnh liên quan đến rối loạn lipid máu cho kết quả rằng cả tuyến huyện và 2 xã vùng trong, vùng ngoài đều chưa có ban chỉ đạo phòng chống bệnh liên quan đến rối loạn lipid máu. Một thực trạng đáng quan tâm khác là cả chính quyền tuyến huyện và 2 xã vùng trong, vùng ngoài đều không có văn bản chỉ đạo phòng chống bệnh liên quan đến rối loạn lipid máu. Chỉ có y tế tuyến huyện có các văn bản chỉ đạo phòng chống bệnh đái tháo đường và tăng huyết áp. Điều này cho thấy tuyến trung ương và tuyến tỉnh còn chưa quan tâm đến bệnh này. Đây cũng là lỗ hỏng lớn trong công tác quản lý của các cấp, ban ngành liên quan.
Y tế tuyến huyện đã có các hoạt động quản lý, kế hoạch chăm sóc bệnh liên quan đến rối loạn lipid máu. Y tế tuyến xã ở cả 2 vùng đều chưa có các hoạt động này. Tuy nhiên xã vùng ngoài đã có hoạt động chăm sóc bệnh tăng huyết áp. Sở dĩ có thực trạng trên theo chúng tôi có lẽ là do Tương Dương là một huyện miền núi của tỉnh Nghệ An cho nên cũng không nằm ngoài tình trạng chung của cả nước. Chương trình phòng chống bệnh không lây nhiễm tại Việt Nam đã được thành lập từ năm 2002 với các cấu phần đại diện cho từng nhóm bệnh không lây nhiễm như huyết áp, đái tháo đường, ung thư, bệnh đường hô hấp mạn tính và rối loạn tâm thần. Mỗi cấu phần của chương trình từng bước được chuyển thành các dự án/tiểu dự án của Chương trình Mục tiêu quốc gia. Tuy vậy, cho tới nay hoạt động phòng chống bệnh không lây nhiễm vẫn chưa đáp ứng được nhu cầu. Nhìn chung khi bệnh nhân mắc bệnh và đi khám thì các nơi tiếp nhận mới có đáp ứng chứ các lãnh đạo ban ngành chưa chủ động trong công tác quản lý và phòng chống rối loạn lipid.
Trần Mai