Tại Hội nghị khoa học THA lần 3 được tổ chức vào tháng 5/2018 tại thành phố Nha Trang, GS Dương Quý Sỹ Trường Cao đẳng Y tế Lâm Đồng đã báo cáo nghiên cứu đặc điểm lâm sàng và cận lâm sàng bệnh nhân tăng huyết áp kháng trị bị ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ nặng điều trị bằng thông khí áp lực dương liên tục.
Theo GS. Dương Quý Sỹ, đối tượng nghiên cứu là các bệnh nhân THA không kiểm soát được với điều trị và trở nên kháng trị được đưa vào nghiên cứu này. Đo đa ký giấc ngủ (PSG) của đối tượng tham gia nghiên cứu được thực hiện vào ban đêm để đánh giá chỉ số AHI. Đối với những người THA kháng trị có AHI > 30/giờ được chỉ định điều trị bằng CPAP. THA kháng trị được xác định là THA cần 4 hoặc nhiều hơn các loại thuốc kiểm soát huyết áp theo khuyến cáo. THA kháng trị được xác định khi huyết áp tâm thu (HATT) >140mmHg và huyết áp tâm trương (HATTr) > 90 mmHg khi nghỉ ngơi và đang được điều trị.
GS. Sỹ báo cáo, từ tháng 1/2016 đến tháng 1/2017 có tổng số 48 bệnh nhân đủ tiêu chuẩn chọn lựa và tự nguyện tham gia nghiên cứu. Trong số 48 bệnh nhân được chẩn đoán là THA kháng trị có 39/48 (81,2%) bệnh nhân bị OSA và 32/39 (82,1%) bệnh nhân chấp nhận điều trị bằng thông khí áp lực dương liên tục (CPAP) qua mặt nạ.
Đặc điểm lâm sàng của bệnh nhân trong nghiên cứu: tuổi trung bình của bệnh nhân THA kháng trị bị OSA nặng được điều trị bằng CPAP (N=32) trong nghiên cứu là 54+ 8 năm (45 - 64 năm). Tỷ lệ nam-nữ là 1,6. Chỉ số khối (BMI) trung bình của bệnh nhân nghiên cứu là 27,5 + 4,6kg/m2 (23,2 - 32,5 kg/m2). Vòng cổ và vòng bụng lần lượt là 40 + 4 cm (35 – 44 cm) 86 + 9 cm (76 – 98 cm). HATT và HATTr tương ứng là 160 + 15 (150 – 180) mmHg và 105 + 10 (95 – 115) mmHg. Điểm số Epworth của bệnh nhân bị OSA là 16 + 4 (12-22).
Kết quả nghiên cứu cho thấy (1) tỷ lệ bệnh nhân THA kháng trị bị OSA nặng là 81.2%; (2) Bệnh nhân THA kháng trị bị OSA cũng kèm tăng đường huyết, cholesterol toàn phần và LDL; (3) Bệnh nhân THA kháng trị bị OSA nặng được điều trị bằng CPAP có sự giảm có ý nghĩa trị số huyết áp. Tỷ lệ mắc OSA cao ở bệnh nhân THA đã được báo cáo trước đó. Tỷ lệ hiện mắc cao là do cả 2 bệnh, THA và OSA đều có cùng các yếu tố nguy cơ thường gặp như thừa cân. Nói chung, thừa cân thường xảy ra ở những bệnh nhân THA và OSA. Tuy nhiên, cơ chế mà thừa cân gây OSA là khác với gây THA. Đối với những bệnh nhân béo phì, thừa cân luôn liên quan đến yếu tố nguy cơ cao của OSA; đó là do sự xẹp một phần hoặc toàn phần của đường thở trên trong khi ngủ. Trong nghiên cứu, bệnh nhân THA kháng trị có bị thừa cân. Những bệnh nhân này cũng có triệu chứng lâm sàng của OSA với biểu hiện buồn ngủ ban ngày được đánh giá bằng điểm số Epworth. Trong nghiên cứu được trình bày, 81,2% bệnh nhân THA kháng trị bị OSA nặng. Tần suất cao của bệnh OSA nặng ở những bệnh nhân trong nghiên cứu cho thấy OSA nên được sàng lọc ở những bệnh nhân có THA kháng trị.
Bên cạnh các triệu chứng lâm sàng của OSA được đánh giá gián tiếp bởi tình trạng buồn ngủ ban ngày thông qua điểm số Epworth, bệnh nhân trong nhóm nghiên cứu còn có các đặc điểm của hội chứng chuyển hóa khi có tăng đường huyết và LDL cholesterol. Các đặc điểm này cũng được thấy trong các đối tượng bị THA. Trong nghiên cứu, 82,1% bệnh nhân có THA kháng trị bị OSA nặng đã được điều trị bằng CPAP và có sự tuân thủ và dung nạp tốt. Đặc biệt, sau 3 tháng, HATT và HATTr giảm đáng kể và trở nên bình thường ở những bệnh nhân nghiên cứu. Kết quả cho thấy rằng CPAP có thể là một điều trị bổ sung cho bệnh nhân THA kháng trị bị OSA nặng. Tuy nhiên, cho đến nay, vẫn chưa có khuyến cáo nào được đưa ra về mức độ nặng của OSA nên được điều trị bằng CPAP ở bệnh nhân THA kháng trị. Ngoài ra, kết quả nghiên cứu đã cho thấy rằng điều trị bằng CPAP cũng làm giảm được mức đường huyết và nồng độ cholesterol trên các đối tượng nghiên cứu.
Sau cùng, hiệu quả của việc điều trị bằng CPAP trên hội chứng chuyển hóa đã được chứng minh qua các nghiên cứu trước đây. Hội chứng chuyển hóa cũng được biết đến là kết quả của OSA, do liên quan đến sự hình thành stress oxit hóa gây ra bởi tình trạng giảm oxy ngắt quãng trong thời gian ngủ. Giảm oxy ngắt quãng cũng là nguyên nhân gây ra THA ban ngày ở những bệnh nhân bị OSA do bởi tăng hoạt tính giao cảm khi thức giấc. Đó cũng là lý do vì sao trong một số trường hợp, điểu trị bằng CPAP có thể bình thường hóa huyết áp ở những người bị OSA kèm THA. Nghiên cứu được trình bày cho thấy điều trị bằng CPAP có thể được khuyến cáo cho bệnh nhân bị THA kháng trị kết hợp với OSA nặng được chẩn đoán bằng đa ký giấc ngủ. Ở những bệnh nhân THA kháng trị có triệu chứng lâm sàng của OSA, đo PSG hoặc đa ký hô hấp (respiratory polygraphy) nên được thực hiện thường quy để sàng lọc OSA nặng. Tuy nhiên, do số lượng bệnh nhân nghiên cứu ít và chỉ được theo dõi ngắn hạn, nghiên cứu này có một số hạn chế liên quan đến phương pháp thống kê và các phân tích phân nhóm, do vậy cần có thêm nhiều nghiên cứu hơn nữa về vai trò của CPAP trong điều trị THA kháng trị kèm OSA trong thời gian tới trên số lượng lớn bệnh nhân.
Kết luận nghiên cứu, GS. Sỹ cho rằng OSA rất thường gặp ở những bệnh nhân THA kháng trị. Việc tầm soát OSA nặng ở bệnh nhân có THA kháng trị nên được thực hiện một cách thường quy trong thực hành lâm sàng, đặc biệt ở những bệnh nhân có triệu chứng lâm sàng của OSA. Điều trị bằng CPAP ở bệnh nhân có THA kháng trị bị OSA nặng có thể làm giảm huyết áp một cách có ý nghĩa.
Đức Bảo