Tại Hội nghị tăng huyết áp toàn quốc lần 3 được tổ chức tại TP Nha Trang tháng 5/2018, GS Nguyễn Hải Thủy – Trường Đại học Y Dược Huế có trình bày chuyên đề vai trò bảo vệ tim mạch khi điều trị bệnh đái tháo đường. Trong bài trình bày GS Nguyễn Hải Thủy lưu ý đến vai trò của Leptin.

Trong mỗi tế bào có khoảng 30.000 đến 40.000 gen. Năm 1994 khoa học phát hiện gen chuyên sản xuất chất béo, gây ra béo phì đặt tên là Lepto (Leptos là gầy, mong manh). Phân tử do Lepto sản xuất là Leptin, đây là một hormon kích thích tố. Leptin là một polypeptid 16 kDa chứa 167 axitamin có cấu trúc tương đồng với Cytokine. Mô mỡ dưới da tiết nhiều leptin hơn là mô mỡ nội tạng; mô mỡ nội tạng tiết nhiều leptin hơn so với tế bào mỡ ở đùi. Tế bào mỡ sản xuất ra leptin, đến não trú ở vùng dưới đồi, nói cho não biết tình trạng mỡ dự trữ trong cơ thể. Do vậy khi cơ thể có tình trạng kháng leptin, não không biết, cứ nghĩ cơ thể đói, leptin trong máu giảm nhanh chóng khi ta hạn chế cung cấp calori, giảm cân cho cơ thể. Người béo phì, leptin tăng cao do kháng với leptin.

Leptin điều chỉnh thái độ ăn uống, cảm giác đói, thân nhiệt và sự tiêu hao năng lượng cơ thể. Khác với sự giảm cân do tiết thực kiêng ăn, có thể giảm cả khối mỡ và khối nạc; còn giảm cân do tiêm leptin chỉ làm giảm khối mỡ. Tuy nhiên tỷ lệ thiếu leptin bẩm sinh ở người chỉ ước tính khoảng 0,1%; nguyên nhân đại đa số béo phì không phải do thiếu leptin. Cơ chế kháng leptin chưa được biết rõ.

Ngoài hiệu quả điều chỉnh năng lượng, chức năng sinh sản, leptin còn điều hòa chức năng thần kinh nội tiết và hệ nội tiết. Khi thiếu leptin, sẽ làm tăng hoạt trục dưới đồi – tuyến yên – tuyến thượng thận và ức chế trục dưới đồi – tuyến yên – tuyến giáp cũng như trục sinh dục. Leptin làm giảm cortisone, ức chế CRH dưới đồi do stress. Hệ thống nội tiết là một hệ thống kết nối lẫn nhau cực kỳ phức tạp; được điều khiển thông qua một hệ thống quản lý rất tinh vi; đỉnh của hệ thống quản lý đó là leptin; dưới nó là người trợ lý Insulin; dưới nữa là hormon tuyến thượng thận như Adrenalin, cortisol, hormon tuyến yên, kiểm soát hormon tăng trưởng, tuyến giáp, tuyến sinh dục; kiểm soát mức độ chuyển hóa chất, quản lý nguồn năng lượng dự trữ, quyết định khi nào thấy đói, cân bằng thần kinh giao cảm, phó giao cảm; do vậy việc giữ nồng độ leptin mức bình thường rất quan trọng. Phục hồi hoạt động bình thường của leptin là bước đầu tiên trong phục hồi cân bằng của hệ nội tiết.

Đối với tác dụng trên tim mạch, leptin góp phần làm tăng huyết áp, do leptin làm tăng tái hấp thu natri ở thận, làm tăng thể tích máu, góp phần làm tăng huyết áp. Do vậy ở người béo phì, leptin máu tăng do bị đề kháng, tình trạng này gây những tác dụng không có lợi cho hệ tim mạch. Những nguyên nhân gây rối loạn Insulin cũng làm ảnh hưởng xấu đến leptin. Người béo phì thường có sự đề kháng Insulin, làm tăng Insulin máu, kích thích hệ giao cảm, tăng giữ Natri làm tăng huyết áp. Do vậy bệnh nhân béo phì có hậu quả không tốt đối với hệ tim mạch, nguy cơ cao bị tăng huyết áp.

Chúng ta biết rằng sự thiếu ăn sẽ làm giảm chức năng sinh sản. Ở phụ nữ có lượng mỡ cơ thể quá thấp, chu kỳ kinh nguyệt sẽ dừng lại. Biểu hiện dậy thì thường liên quan đến tuổi và cả tình trạng của cơ thể. Leptin có khả năng làm tăng tiết hormon giải phóng hormon hướng sinh dục. Ở người bị đột biến bất hoạt gen thụ thể leptin không những bị béo phì mà còn không dậy thì được.

Ngoài ra leptin có nhiều vai trò nội tiết khác như điều hòa chức năng miễn dịch, tạo huyết, tân sinh mạch máu và phát triển xương. Leptin kích thích sự phát triển tế bào nội mạc mạch máu, tân sinh mạch máu và đẩy nhanh sự lành vết thương.

Từ năm 1994, leptin được phát hiện, khẳng định mô mỡ trắng như một cơ quan nội tiết. Mô mỡ trắng tiết ra nhiều loại peptide khác nhau, có tác dụng tại chỗ và toàn thân. Mô mỡ trắng gồm các tế bào mỡ liên kết lỏng lẻo, tập trung nhiều mạch máu và các dây thần kinh. Mô mỡ trắng chứa các đại thực bào, bạch cầu, nguyên bào sợi, tế bào mầm của mô mỡ và tế bào nội mô. Mô mỡ trắng có vai trò cách nhiệt, kho dự trữ năng lượng carbon dư thừa dưới dạng triacylglycerol và là trung gian cân bằng glucose nội mô. Chức năng nội tiết của mô mỡ trắng điều khiển sự thèm ăn, chuyển hóa năng lượng, chuyển hóa glucose và lipit, quá trình viêm và các chức năng sinh sản. Mô mỡ trắng thông tin đến cả hệ thần kinh trung ương, tham dự tiến trình chuyển hóa năng lượng, chức năng thần kinh nội tiết và chức năng miễn dịch. Hormon được tiết ra từ tế bào mỡ như leptin, adiponectin và nhiều chất protein khác; mỗi loại mô mỡ có riêng mỗi kiểu sản xuất và tiết ra adipokine; ví dụ leptin được tiết ra nhiều ở mô mỡ dưới da, còn IL-6 và PAI-1 tiết ra nhiều ở mô mỡ nội tạng.

Trần Hưng